لەگەڵ بەساڵاچووندا لەدەستدانی کرومۆسۆمی Y: هۆکارێکی مەترسیدار بۆ تەندروستی پیاوان و ماوەی ژیان

ئەمریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

لەگەڵ بەساڵاچووندا لەدەستدانی کرومۆسۆمی Y: هۆکارێکی مەترسیدار بۆ تەندروستی پیاوان و ماوەی ژیان

لەگەڵ بەساڵاچوونی پیاواندا، گۆڕانکارییەکی بایۆلۆژی گرنگ ڕوو دەدات: لەدەستدانی بەردەوامی کرومۆسۆمی Y لە خانەکانیاندا. لە کاتێکدا کرومۆسۆمی Y بە دیاریکردنی ڕەگەزی نێر ناسراوە و ژمارەیەکى کەمتر لە جینەکانی تێدایە بە بەراورد بە کرومۆسۆمی X، لە ماوەیەکی درێژدا وا دادەنرا کە لەدەستدانی لە خانەکاندا کاریگەرییەکی زۆری لەسەر تەندروستی نەبووە. بەڵام، زانستی نوێ و فراوانتر ئاماژە بەوە دەدات کە ئەم لەدەستدانەی کرومۆسۆمی Y، کە بە (Y-loss) یان (mosaic loss of the Y - mLOY) ناسراوە، بە هیچ شێوەیەک بێ زیان نییە. ئەم دیاردەیە زیاتر و زیاتر پەیوەندی بە زیادبوونی مەترسی نەخۆشییە سەختەکان و کورت بوونەوەی ماوەی ژیانەوە هەیە.

ڕێژەی لەدەستدانی Y-chromosomom زیاد دەبێت لەگەڵ بەساڵاچووندا. توێژینەوەکان کە تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی دۆزینەوەی بۆماوەیی بەکاردەهێنن، دەریانخستووە کە نزیکەی 40%ی پیاوانی تەمەن 60 ساڵ لە هەندێک لە خانەکانیاندا لەدەستدانی Yیان هەیە، ئەم ڕێژەیە لە پیاوانی تەمەن 90 ساڵدا دەگاتە 57%. ئەم دابەزینە پەیوەندی بە تەمەنەوە تەنها بەهۆی پرۆسەکانی پیرییەوە نییە؛ هۆکارە ژینگەییەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە شێوازی ژیان و بەرکەوتن، وەک جگەرەکێشان و بەرکەوتنی درێژخایەن بۆ ماددە شێرپەنجەییەکان، دەتوانن ڕێژەی لەدەستدانی کرومۆسۆمی Y لە پیاواندا خێراتر بکەن.

لەدەستدانی Y دیاردەیەکی مۆزایکییە، واتە هەموو خانەکانی جەستە بە یەکسانی ناگرێتەوە. لەبری ئەوە، قەڵووبەندییەک لە خانەکان دروست دەکات - هەندێکیان کرومۆسۆمی Y دەپارێزن و هەندێکی تریان لێ بێبەش دەبن. زیاتر جێگای دڵەڕاوکێیە کە ئەو خانانەی کرومۆسۆمی Y لەدەست دەدەن، دەتوانن سوودی زۆربوونیان هەبێت. لێکۆڵینەوەکانی تاقیگە نیشانیانداوە کە خانە بێ-Y دەتوانن خێراتر لە خانە ئاساییەکان بڕوێن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە لەوانەیە لە جەستەدا جێگای خۆیان بگرن. ئەم سوودە کێبەرکێییە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی شێرپەنجە، چونکە خانە بێ-Y زیاتر ئامادەن بۆ گەشەی بێ سنوور.

پێکهاتەی کرومۆسۆمی Y، وای کردووە کە زۆرتر بێهێزی هەبێت بەرامبەر هەڵەکانی کاتی دابەشبوونی خانە (mitosis). لە کاتی میتۆزدا بە هەڵە دەردەکرێت و پاشان vesicles بچووک و جیا دەبێتەوە کە لە کۆتاییدا لەدەست دەچێت. ئەم بێهێزییە مانای وایە کە شانەکان کە خانەکانیان بە خێرایی دابەش دەبن، وەک خانەکانی خوێن یان پێست، لەوانەیە زیاتر تووشی لەدەستدانی Y-chromosomom ببن. هەرچەندە کرومۆسۆمی Y مرۆڤی ژمارەیەکى کەمتر لە جینەکانی پڕۆتین-کۆد دەکات - نزیکەی 51 بە بەراورد بە هەزاران جین لەسەر ئۆتۆزۆمەکان - ڕۆڵی زیاترە لە تەنها دیاریکردنی ڕەگەز و بەرهەمهێنانی سپێرم.

کاریگەرییە تەندروستییەکانی لەدەستدانی کرومۆسۆمی Y زیاتر و زیاتر ڕوون و جێگای نیگەرانی دەبن. زانیاری زیاتر، mLOY بە کۆمەڵێک نەخۆشی سەختەوە گرێ دەدات. توێژینەوەکان پەیوەندییەکیان لەنێوان لەدەستدانی Y لە خانەکانی گورچیلە و زیادبوونی نەخۆشییەکانی گورچیلەدا دەرخستووە. بە هەمان شێوە، چەندین توێژینەوەی گەورە پەیوەندییەکیان لەنێوان لەدەستدانی Y و نەخۆشییەکانی دڵ و دەماردا دامەزراندووە. بۆ نموونە، توێژینەوەیەکی گرنگی ئەڵمانی ئاماژەی بەوە کردووە کە پیاوانی سەروو 60 ساڵ کە ڕێژەیەکی بەرزی لەدەستدانی Yیان هەیە، مەترسییەکی بەرچاویان لەسەر جەڵتەی دڵ هەیە. ئەم پەیوەندییە تەنانەت بۆ مردن بەهۆی COVID-19یش دەگرێتەوە، و ڕەنگە هەندێک لە جیاوازییەکانی مردن لە نێوان نێر و مێدا ڕوون بکاتەوە.

هەروەها، لەدەستدانی Y لە نەخۆشییە دەمارییەکاندا (neurodegenerative) ڕۆڵی هەبووە. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ڕێژەی لەدەستدانی Y لەو کەسانەی کە تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بوون، دە جار زیاترە. پەیوەندی لەگەڵ شێرپەنجەش بەهێزە؛ زۆرێک لە توێژینەوەکان پەیوەندییەکیان لەنێوان لەدەستدانی Y و جۆرە جیاوازەکانی شێرپەنجە لە پیاواندا تۆمار کردووە. گرنگە ئاماژە بەوە بکرێت کە لەدەستدانی Y تەنها پەیوەندی بە گەشەی شێرپەنجەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە ئەنجامی خراپترەوە هەیە بۆ ئەو پیاوانەی کە شێرپەنجەیان هەیە. شایەنی باسە کە لەدەستدانی Y زۆرجار لەناو خانە شێرپەنجەییەکاندا دەبینرێت، زۆرجار لەگەڵ نائاساییەکانی تری کرومۆسۆمیدا.

تێگەیشتن لە پەیوەندی هۆکار و ئەنجامی ورد لەنێوان لەدەستدانی Y و ئەم کێشە تەندروستییانەدا، هێشتا بابەتێکی قورسە. گفتوگۆ لەسەر ئەوەیە کە ئایا لەدەستدانی Y ڕاستەوخۆ نەخۆشی دروست دەکات، یان کێشە تەندروستییە بوونی هەیە دەبێتە هۆی ئەم لەدەستدانە، یان هۆکارێکی ژێرینەی هاوبەش هەردوولایان کاریگەر دەکات. بۆ نموونە، دابەشبوونی خێرای خانە لە کاتی چاککردنەوەی شانەکان لە حاڵەتەکانی وەک نەخۆشیی گورچیلە یان دڵدا، لەوانەیە ببێتە هۆی زیادبوونی لەدەستدانی Y. بە هەمان شێوە، پەیوەندی لەگەڵ شێرپەنجە لەوانەیە لە توخمی بۆماوەییەوە بۆ ناجێگیری جینۆم سەرچاوە بگرێت. لە ڕاستیدا، توێژینەوەکانی پەیوەندی جینۆمی سەرتاسەری ئاماژە بەوە دەکەن کە نزیکەی یەک سێیەمی گۆڕانکاری لە ڕێژەی لەدەستدانی Y بۆماوەییە، کە نزیکەی 150 جین دەگرێتەوە کە بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندی بە ڕێکخستنی چرخی خانە و مەترسی شێرپەنجەوە هەیە.

بەڵام، بەڵگەی تاقیکاری زیاتر و زیاتر ئاماژە بە ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆ دەکەن. توێژینەوەیەک لەسەر مشکەکان ئەم کاریگەرییەی نیشاندا: گواستنەوەی خانەکانی خوێنی بێ-Y بۆ مشکی کە تیشکیاندراوە، بووە هۆی زیادبوونی ڕوودانی پاتۆلۆجییەکانی پەیوەست بە تەمەن، لەوانەش تێکچوونی ئەدای دڵ و بێهێزی دڵ. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە بوونی نەبوونی کرومۆسۆمی Y دەتوانێت ڕاستەوخۆ ببێتە هۆی گەشەی نەخۆشی. کاریگەری لەدەستدانی Y لەسەر خانە شێرپەنجەییەکان ڕاستەوخۆ دیارە، لەوانەیە کاریگەری لەسەر گەشەی خانە و خراپییەکەی هەبێت، کە ڕەنگە هۆکاری زۆربوونی شێرپەنجە وەک مێیلانۆمای چاو بێت لە پیاواندا.

نیشانە کلینیکییەکانی لەدەستدانی کرومۆسۆمی Y بە توندی ئاماژە بەوە دەکەن کە کرومۆسۆمی Y، کارکردنی گرنگی لە خانەکانی جەستەدا هەیە، زیاتر لەو ڕۆڵە دیاریکراوانەی. هەرچەندە ژمارەیەکی کەمتر لە جینەکانی تێدایە، هەندێکیان، وەک جینی SRY (ناوچەی دیاریکردنی ڕەگەزی Y)، لە زۆرێک لە بەشەکانی جەستەدا دەردەکەون، نەک تەنها لە گونەکاندا. هەروەها، لەنێوان نزیکەی 46 جینی تری پڕۆتین-کۆدکەر لەسەر کرومۆسۆمی Y، چەند دانەیەک بە فراوانی دەردەکەون و ڕۆڵی گرنگ لە ڕێکخستنی جین و چالاکیدا دەگێڕن. بە تایبەتی، هەندێک لەم جێنانە وەک سەرکوتکەری شێرپەنجە کاردەکەن. چونکە ئەم جێنانە هاوتا لەسەر کرومۆسۆمی X هەیە، پیاوان بە شێوەیەکی ئاسایی دوو دانەیان هەیە. لەدەستدانی دانەی دووەم لە خانە بێ-Y دەتوانێت ڕێکخستنی خانە تێکبدات، کە دەبێتە هۆی ئەنجامی خراپ بۆ تەندروستی.

لەگەڵ جینە پڕۆتین-کۆدکەرەکان، کرومۆسۆمی Y هەروەها ژمارەیەکی زۆر لە جینە نا-کۆدکەرەکان دەگرێتەوە کە مۆلکیولەکانی RNA دروست دەکەن. ئەم RNA- نا-کۆدکەرانە دەتوانن وەک ڕێکخەری دەربڕینی جین کار بکەن، کاریگەری لەسەر جینەکانی تر دادەنێن. ئەم میکانیزمە دەتوانێت ڕوون بکاتەوە کە چۆن لەدەستدانی Y کاریگەری لەسەر دەربڕینی جین لە خانەکانی خوێن، چالاکی بەرگری، و لەوانەیە تەنانەت گەشە و چالاکی دڵ کاریگەری هەبێت. لەبەر ئەوەی تەواوی DNAی کرومۆسۆمی Y مرۆڤی تەنها چەند ساڵێک بەر لە ئێستا تەواو بووە، چاوەڕوان دەکرێت توێژینەوەی بەردەوام جینە دیاریکراوەکان دەستنیشان بکات کە تێیدا دەبنە هۆی ئەم کاریگەرییە خراپە تەندروستییە، کە ڕێگە خۆش دەکات بۆ چارەسەری ئەگەری.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری