وتووێژە ئەتۆمییەکانی ئەمریکا و ئێران بێ رێککەوتن کۆتایی هات، هەڕەشەی جەنگ گەورەتر دەبێت

ئەمریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

وتووێژە ئەتۆمییەکانی ئەمریکا و ئێران بێ رێککەوتن کۆتایی هات، هەڕەشەی جەنگ گەورەتر دەبێت

وتووێژە چڕەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی تاران، رۆژی پێنجشەممە بێ رێککەوتنێکی بەرچاو کۆتایی هات. ئەم ئەنجامە لە کاتێکدایە کە راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیدارەی ئەمریکا بیر لە بژاردەی سەربازی دەکاتەوە کە لە دەیەکانی رابردوودا گەورەترین دەستوەردانی ئەمریکا بێت لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمەش گرژییە ناوچەییەکان زیاتر دەکات.

وەزیری دەرەوەی ئێران، عەباس عێراقچی، رایگەیاند کە وتووێژەکان "پێشکەوتنی باشیان" بەخۆیەوە بینیوە، و نێوبژیوانی عومان پێشبینی دەکەن کە هەفتەی داهاتوو لە ڤیێنا لەسەر ئاستی تەکنیکی دەستپێبکرێتەوە. بەڵام، هیچ بەڵگەیەکی روون نەبوو بۆ نزیکبوونەوە لە نێوان هەردوولا لەسەر پرسە بنەڕەتییەکان، بە تایبەتی مافی ئێران بۆ دەوڵەمەندکردنی یۆرانیۆم و چارەنووسی کۆگاکانی یۆرانیۆمی زۆر دەوڵەمەندکراو. سەرەڕای نەبوونی پێشکەوتنی بەرچاو، نێوبژیوانی ئێران و عومان هەوڵیاندا رووخوێنێکی ئۆپتیمیستیان بۆ دانوستانەکان پیشان بدەن، رەنگە بۆ کەمکردنەوەی هەڕەشەی هێرشی سەربازی ئەمریکا، بەتایبەت بەهۆی کۆکردنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە بنکەو هێزی دەریایی و ئاسمانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا. عێراقچی وتووێژەکانی بە "یەکێک لە چڕترین و درێژترین خولی دانوستانەکانی ئێمە" وەسف کرد، و پشتڕاستی کردەوە کە لە ماوەی یەک هەفتەدا پەیوەندی زیاتر ئەنجام دەدرێت.

ئەم وتووێژە ناڕاستەوخۆیانە، کە لە جنێف لە دوو خولدا بەڕێوەچوون، وا دیارە شاندی ئەمریکا، کە لەلایەن نێردەی تایبەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ستێڤ ویتکۆف، سەرۆکایەتی دەکرا، لە پێشنیازەکانی ئێران بێهیوا کردووە. چاودێران کورتکردنەوەی خولی دووەمیان بە نیشانەیەکی ناخۆش زانیوە. بەرپرسانی ئێران بە توندی رەتکردنەوەی راپۆرتەکانی میدیای ئەمریکیان کردەوە کە باس لەوە دەکەن تاران ناچار دەبێت دەوڵەمەندکردن رابگرێت و رێگە بە هەناردەکردنی یۆرانیۆمی دەوڵەمەندکراوی بدات. لە یەک کاتدا، بە ناڕەزایەتی روونی شاندی ئێران، ویتکۆف ناچار بوو وتووێژەکانی لەگەڵ عێراقچی بوەستێنێت بۆ ئەوەی لە شوێنێکی دیکەی شاری سویسیدا لەگەڵ دانوستانکارانی ئۆکرانی کۆببێتەوە.

لە لایەکی دیکەوە، نێوبژیوانی عومان رەتیانکردەوە کە دانوستانەکان شکستیان هێنابێت، و جەختیان کردەوە کە بیرۆکەی نوێ و نوێگەری بە کرانەوەیەکی بێ وێنە دەگۆڕدرێنەوە، لەو بارەیەوە کە بە "سێیەم خولی چارەنوسساز"ی راوێژە ناڕاستەوخۆکان وەسف کرا. ئەمریکا داوای گەرەنتی هەمیشەیی ئێران دەکات لەسەر دەوڵەمەندکردنی یۆرانیۆم و میکانیزمی وردی پشکنین بۆ دڵنیایی واشنتۆن کە تاران هەرگیز ناتوانێت چەکی ئەتۆمی دروست بکات – ئەمەش بانگەشەیەکە کە ئێران بەردەوام رەتی دەکاتەوە.

وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، مارکۆ روبیو، رەتکردنەوەی ئێران بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بەرنامەی مووشەکی بالیستییەکەی وەک کێشەیەکی گرنگ باس کرد، کە ئەمەش وایکردوتە وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، ئیسماعیل بەقائی، لە ناکۆکییەکانی داواکارییەکانی ئەمریکا سکاڵا بکات. ئەم وتووێژانە لە چوارچێوەی کۆکردنەوەیەکی بێ وێنەی هێزی سەربازی ئەمریکیدا لە ناوچەکەدا بەڕێوە دەچن، کە بریتین لە دوو گروپی هێرشبەری فڕۆکەهەڵگر، فڕۆکەی هێرشبەر، و هێزی سووتەمەنی ئاسمانی، و ژێر دەریایی کە بە مووشەکی تۆماهاک کراون.

کێشە سەرەکییەکە لەسەر ئەوەیە کە ئایا ئەمریکا هەوڵ دەدات رێگە لە تاران بگرێت لە دەوڵەمەندکردنی یۆرانیۆم بە شێوەیەکی نزیک لە تەواو. مافی دەوڵەمەندکردنی یۆرانیۆم لە ناوخۆدا ماوەیەکی زۆرە وەک هێمایەک بۆ سەربەخۆیی نیشتمانی ئێران سەیر کراوە، و مافێکە کە لە ساڵی 2015 لە رێککەوتنی ئەتۆمیدا لەلایەن ئەمریکاوە دانی پێدانرا. هەندێک ناکۆکی پەیوەست بە دەوڵەمەندکردن دەکرێت دوا بخرێت، بەتایبەتی بەهۆی ئەوەی سەرۆک ترامپ بانگەشەی ئەوە دەکات کە سێ ناوچەی ئەتۆمی سەرەکی ئێران – فۆردۆ، نەتەنز، و ئیسفەهان – لە مانگی حوزەیرانی ساڵی رابردوودا بە بۆمبی ئەمریکا وێران کراون، ئەمەش دەوڵەمەندکردنی یۆرانیۆم بە بڕێکی زۆر لە رووی تەکنیکییەوە لە داهاتووی نزیکدا بێ ئەنجام دەکات. تاران رەتی کردووەتەوە رێگە بە ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی (IAEA) بدات بۆ پشکنینی قەبارەی زیانەکانی ئەو شوێنانە لە دوای هێرشەکەی ئەمریکا.

روبیو رۆژی چوارشەممە گوتی: "ئێستا ئەوان دەوڵەمەند ناکەن، بەڵام هەوڵ دەدەن بگەنە ئەو خاڵەی کە لە کۆتاییدا دەتوانن ئەنجامی بدەن." داواکاری ئەمریکا بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەمیشەیی ئەو سێ شوێنە لەگەڵ پێشنیازی ئێراندا کە رێگە بدرێت بە دەوڵەمەندکردنی کەم ئاست لە ژێر چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکان، رەنگە دوای سێ بۆ پێنج ساڵ، ناکۆک دەبێت – پێشنیازێک کە ئەمریکا پێشتر دژی نەبوو.

قەتیسبوونێکی دیکە پەیوەندی بە چارەنووسی کۆگای یۆرانیۆمی ئێرانەوە هەیە کە تا رێژەی 60% دەوڵەمەند کراوە، کە نزیکە لە پلەی چەکی ئەتۆمی. IAEA ئاماژە بەوە دەکات کە تاران هێشتا نزیکەی 400 کیلۆگرام یۆرانیۆمی دەوڵەمەندکراوی دیاری نەکردووە، کە لە تیۆریدا بەسە بۆ دروستکردنی پێنج بۆ شەش بۆمبی هاوشێوەی ئەو بۆمبەی کە ناگاساکی لە ساڵی 1945دا وێران کرد. هەروەها ئاژانسەکە لە مانگی مەی ساڵی رابردوو خەمڵاندبووی کە ئێران 8000 کیلۆگرام یۆرانیۆمی دەوڵەمەندکراوی تا رێژەی 20% یان کەمتر هەبوو.

ئەم کۆگایە زۆر دەوڵەمەندکراوە دەکرێت لە ئێراندا کەم بکرێتەوە، وەک تاران پێشنیازی کردووە، یان هەناردەی رووسیا یان ئەمریکا بکرێت. گواستنەوەی تەواوی 8000 کیلۆگرام کۆگاکە بۆ ئەمریکا، دەستپێشخەرییەکی گەورەی ئێران دەبێت، تەنانەت ئەگەر ببێتە هۆی هەڵگرتنی چەندین سزا ئابووری ئەمریکا و نەتەوە یەکگرتووەکان. بەرپرسێکی ئێرانی لە جنێف بە تووندی گوتی: "بنەماکانی پشتبەستن لەسەر دەوڵەمەندکردنی هەمیشەیی، هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوە ئەتۆمییەکان، و گواستنەوەی کۆگاکانی یۆرانیۆم بۆ ئەمریکا بە تەواوی رەتکراوەتەوە."

ترامپ ئێستا ئەو هێزانەی هەیە کە پێویستە بۆ هێرشکردنە سەر ئێران، یان وەک بەشێک لە هێرشێکی فراوان بۆ جێبەجێکردنی گۆڕینی رژێم، یان بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی ئامانجدارتر بۆ ناچارکردنی تاران بۆ وەرگرتنی پۆستێکی دانوستاندنکارانەتر. لە کاتێکدا کە سنوورەکانی دانوستاندنی ناچاری ترامپ هەمیشە گونجاوبوون، فەرماندە سەربازییەکانی نایانەوێت ئەم کۆکردنەوەی هێزە گەورە و گرانبەهایە بۆ ماوەیەکی زۆر لە حاڵەتی ئامادەباشیدا رابگرن.

ترامپ رووبەڕووی گوشاری ناوخۆیی دەبێتەوە بۆ ئەوەی بسەلمێنێت کە ئەمریکای لە بنبەستێکی دانوستاندا نەهێشتووە، لە کاتێکدا دیموکراتەکان داوای دەنگدان لە کۆنگرێس دەکەن لەسەر ئەوەی کە پێی دەڵێن "جەنگی هەڵبژاردنی". راپرسییەکی ئاسوشییەیتد پرێس لەم هەفتەیەدا ئاشکرای کرد کە 56%ی ئەمریکییەکان متمانەیان بە بڕیاری ترامپ بۆ بەکارهێنانی هێزی سەربازی لە دەرەوەی ئەمریکا نییە.

ڕاڤائیل گرۆسی، بەڕێوەبەری گشتی IAEA، بووەتە کەسایەتییەکی سەرەکی لە وتووێژەکاندا، چونکە مۆری پەسەندکردنی ئەو بۆ سەلماندنی بۆ واشنتۆن پێویستە کە گەرەنتییەکانی ئێران سەبارەت بە دەوڵەمەندکردنی داهاتووی کەم ئاست لە رووی تەکنیکییەوە دەتوانرێت بسەلمێنرێت. هەروەها تاران جەخت دەکاتەوە کە لەسەر پرسە نائەتۆمییەکان دانوستان ناکات، و بەرنامەی مووشەکی بالیستییەکەی یان پشتیوانی بۆ "بزووتنەوەکانی بەرخۆدان" لە سەرانسەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە تەواوی لە گفتوگۆکاندا لابردووە، و مووشەکی بالیستییەکانی، کە هەندێکیان تا 2000 کیلۆمەتر دەڕوات، بە تەواوی بەرگری وەسف دەکات.

روبیو رۆژی چوارشەممە گوتی کە بەرنامەی مووشەکی بالیستی دەبێت لە کاتێکدا چارەسەر بکرێت، و دان بەوەدا دەنێت کە رەنگە لە بەرنامەی خێرادا نەبێت، بەڵام ناتوانرێت لە وتووێژە دواترەکاندا لاببرێت. گوتی: "ئێران رەت دەکاتەوە باس لە مەودای مووشەکەکانی بکات لەگەڵ ئێمە یان هیچ لایەنی دیکە، و ئەمەش کێشەیەکی گەورەیە بۆ ئێمە. ئێران مووشەکی هەیە کە ساڵ بە ساڵ مەوداکەی زیاد دەکات، و ئەمەش دەکرێت هەڕەشە بێت بۆ ئەمریکا چونکە مەودای مووشەکەکان دەتوانن بگەنە خاکی ئەمریکا." هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە مووشەکی کورت مەودای ئێران دەتوانن بنکە ئەمریکییەکان لە ناوچەکەشدا بکەنە ئامانج.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری