گومانێکی نوێ سەبارەت بە هەوڵی ترامپ بۆ دەستبەسەرداگرتنی گرینلەند سەرهەڵدەدات

کوردستان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

گومانێکی نوێ سەبارەت بە هەوڵی ترامپ بۆ دەستبەسەرداگرتنی گرینلەند سەرهەڵدەدات

ئابووریناس جێفری ساکس هۆشداری دەدات لەبارەی "ئارەزووە منداڵانەکانی" سەرۆکی پێشووی ئەمریکا سەبارەت بە دوورگەی ستراتیژی گرینلەند، کە مشتومڕی جیۆپۆلیتیکی زیندوو دەکاتەوە.

مامۆستا جێفری ساکس، ئابووریناسی دیاری ئەمریکی و بەڕێوەبەری سەنتەری گەشەپێدانی بەردەوام لە زانکۆی کۆڵۆمبیا، دووبارە باسێکی گرنگی لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا و ئارەزووەکانی سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، دۆناڵد ترامپ، وروژاندەوە. لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی تاس، ساکس ڕایگەیاند کە ترامپ لەوانەیە هەوڵی نوێ بدات بۆ دەستبەسەرداگرتنی گرینلەند، ئەو دوورگە گەورەیەی جەمسەری باکوور کە خاوەندارێتی دانیمارکە. ساکس ئاماژەی بەوەدا کە ترامپ "لە ئارەزووەکانی پاشگەز نابێتەوە و هەڵسوکەوتەکانی لە منداڵێکی چوار ساڵان دەچێت، کە دۆخێکی زۆر ناسەقامگیر دروست دەکات." ئەم لێدوانە، کە لە کاتێکدا دێت ترامپ خۆی بۆ هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٤ ئامادە دەکات، جارێکی تر پرسی گرینلەند دەخاتەوە ناو گۆڕەپانی مشتومڕە جیۆپۆلیتیکییەکان و پرسیار لەسەر ئایندەی ئەم ناوچە ستراتیژییە دروست دەکات.

ئەمە یەکەم جار نییە کە پرسی کڕین یان دەستبەسەرداگرتنی گرینلەند لەلایەن ئەمریکاوە دەوروژێنرێت. لە ساڵی ٢٠١٩دا، کاتێک دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکا بوو، دەنگۆیەکی بەرفراوان بڵاوبووەوە کە ئەو ئارەزووی کڕینی گرینلەندی هەیە. ئەو کاتە، ئەم بیرۆکەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان لەلایەن حکومەتی دانیمارک و خەڵکی گرینلەندەوە ڕەتکرایەوە. مێت فرێدریکسن، سەرۆک وەزیرانی دانیمارک، ئەو بیرۆکەیەی بە "قێزەون" و "جێگەی مشتومڕ نییە" ناوبرد. ترامپیش لە وەڵامدا گەشتێکی فەرمی خۆی بۆ دانیمارک هەڵوەشاندەوە، ئەمەش گرژییەکی دیپلۆماسی لە نێوان هەردوو وڵاتدا دروست کرد کە بە شێوەیەکی نەریتی هاوپەیمانی نزیکن. ئێستا، لێدوانەکانی ساکس ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ئارەزووەی ترامپ بۆ گرینلەند هێشتا کۆتایی نەهاتووە و لەوانەیە لە داهاتوودا دووبارە سەرهەڵبداتەوە، بەتایبەتی ئەگەر ترامپ جارێکی تر ببێتەوە بە سەرۆک.

گرینلەند، وەک گەورەترین دوورگەی جیهان، خاوەنی گرنگییەکی جیۆپۆلیتیکی و ستراتیژی بێهاوتایە. هەڵکەوتەی لە نێوان زەریای ئەتڵەسی و جەمسەری باکووردا، وای لێدەکات ببێتە خاڵێکی سەرەکی بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە دەریاییەکان و چاودێریکردنی جوڵەکانی سەربازی لە ناوچەکەدا. لە ڕووی سەرچاوە سروشتییەکانیشەوە، گرینلەند دەوڵەمەندە بە کانزای گرنگ و دەگمەن، وەک یۆرانیۆم و زێڕ و کانزا دەگمەنەکانی تر، کە لە ئێستادا خواستی زۆریان لەسەرە بۆ پیشەسازی تەکنەلۆژیای بەرز. هەروەها، بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا و توانەوەی بەفر و سەهۆڵ، ڕێڕەوەی نوێی دەریایی لە جەمسەەری باکووردا دەکرێنەوە، وەک ڕێڕەوی باکووری ڕۆژئاوا، کە دەتوانن کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر بازرگانی جیهانی و جوڵەی کەشتییەکان هەبێت. ئەمەش وای کردووە گرینلەند ببێتە جێگەی سەرنجی زلهێزە جیهانییەکان، بەتایبەتی ئەمریکا، ڕوسیا و چین، کە هەریەکەیان ئارەزووی زیادکردنی کاریگەرییان لەم ناوچەیەدا هەیە.

پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و گرینلەند لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەی بەرگریی ساڵی ١٩٥١ دامەزراوە، کە ڕێگە بە بوونی سەربازی ئەمریکا لە دوورگەکەدا دەدات. بنکەی ئاسمانی توولێ (Thule Air Base) لە گرینلەند، یەکێکە لە گرنگترین بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە جیهاندا، کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە و بەرگری مووشەکیدا دەبینێت. ئەم بنکەیە لە سەردەمی جەنگی ساردەوە ڕۆڵێکی حیاتی گێڕاوە و ئێستاش لە چوارچێوەی ستراتیژییەکانی ئەمریکا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لە جەمسەری باکووردا بە بایەخ دادەنرێت. ترامپ، دوای گفتوگۆکانی لەگەڵ سکرتێری گشتی ناتۆ، مارک ڕوتێ، ئاماژەی بەوەدا کە "هێڵە گشتییەکانی ڕێککەوتنێک" سەبارەت بە گرینلەند سەریان هەڵداوە. بەپێی زانیارییەکانی پۆڕتاڵی ئەکسیۆس (Axios)، ئەم پڕۆژە پێشنیارکراوە بریتییە لە پاراستنی سەروەری دانیمارک بەسەر دوورگەکەدا، لەگەڵ نوێکردنەوەی ڕێککەوتننامەی بەرگریی ساڵی ١٩٥١ سەبارەت بە بوونی سەربازی ئەمریکا لەسەر دوورگەکە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەمریکا لەوانەیە لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ستراتیژییەوە هەوڵ بدات کاریگەرییەکانی لە گرینلەنددا زیاتر بکات، بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەستبەسەرداگرتنی ڕوو بدات.

لێدوانەکانی ساکس سەبارەت بە "هەڵسوکەوتی منداڵێکی چوار ساڵان"ی ترامپ، ڕەنگدانەوەی بۆچوونێکی بەرفراوانە لەسەر شێوازی حوکمڕانی و مامەڵەی دیپلۆماسی ترامپ. ئەم وەسفە ئاماژەیە بۆ بێسەروبەری، سووربوون لەسەر بڕیارە تاکڕەوییەکان، و کەمتر گوێدان بە پرۆتۆکۆڵە دیپلۆماسییەکان و بنەماکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. ساکس پێی وایە ئەم جۆرە هەڵسوکەوتە، بە تایبەتی لەسەر پرسیارێکی هەستیاری وەک سەروەری خاک، دەتوانێت دۆخێکی زۆر ناسەقامگیر و مەترسیدار دروست بکات، نەک تەنها بۆ دانیمارک و گرینلەند، بەڵکو بۆ ئاسایشی ناوچەیی و تەنانەت جیهانیش. ئەمەش پرسیار لەسەر کاریگەرییە درێژخایەنەکانی سیاسەتی "ئەمریکا یەکەم" دەکاتەوە، کە لەوانەیە هاوپەیمانە دێرینەکانی ئەمریکا تووشی دڵەڕاوکێ بکات و ببێتە هۆی لاوازبوونی متمانە لە نێوان وڵاتاندا.

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، هەر هەوڵێک بۆ گۆڕینی دۆخی گرینلەند، چ بە کڕین بێت یان بە زیادکردنی کاریگەری سەربازی و ئابووری، دەبێتە هۆی کاردانەوەی توند. دانیمارک بەردەوام جەختی لەسەر سەروەری خۆی بەسەر گرینلەنددا کردووەتەوە و پشتیوانی لە مافی خەڵکی گرینلەند دەکات بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنووسی خۆیان. خەڵکی گرینلەندیش، کە مافی خۆبەڕێوەبەرییان هەیە و هەنگاوی گەورەیان ناوە بەرەو سەربەخۆیی زیاتر لە دانیمارک، بە گومانەوە سەیری هەر هەوڵێکی دەرەکی دەکەن کە سەروەرییان بخاتە ژێر پرسیارەوە. وڵاتانی تری جەمسەری باکووریش، وەک کەنەدا، ڕوسیا و نەرویج، بە وریاییەوە چاودێری ئەم پەرەسەندنە دەکەن، چونکە هەر گۆڕانکارییەک لە دۆخی گرینلەنددا دەتوانێت کاریگەری لەسەر هاوسەنگی هێز لە ناوچەکەدا هەبێت و ببێتە هۆی زیادبوونی گرژییەکان. بەتایبەتی ڕوسیا، کە خۆی خاوەنی بەرژەوەندیی گەورەیە لە جەمسەری باکووردا، هەر زیادکردنێکی کاریگەری ئەمریکا لەم ناوچەیەدا بە هەڕەشە دەزانێت. هەروەها چینیش، کە بە شێوەیەکی گەشەسەندوو ئارەزووی لە سەرچاوەکانی جەمسەری باکوور و ڕێڕەوە دەریاییەکانی هەیە، بەدواداچوون بۆ ئەم بابەتە دەکات و لەوانەیە هەوڵ بدات ڕۆڵی خۆی لەم هاوکێشەدا بگێڕێت.

گرینلەند لە ڕووی ئابوورییەوە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاڵنگاری گەورە بووەتەوە. سەرەڕای دەوڵەمەندییەکەی بە سەرچاوە سروشتییەکان، ژێرخانی ئابووریی لاوازە و پشت بە یارمەتییەکانی دانیمارک دەبەستێت. پەرەپێدانی پیشەسازی کانزا و نەوت پێویستی بە وەبەرهێنانی زۆر و تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو هەیە، لەگەڵ پاراستنی ژینگە کە زۆر هەستیارە. هەر ڕێککەوتنێک یان پڕۆژەیەک کە پەیوەندی بە گرینلەندەوە هەبێت، دەبێت ئەم لایەنە ئابوورییانە لەبەرچاو بگرێت و هەوڵ بدات سوودێکی درێژخایەن بۆ خەڵکی ناوچەکە دابین بکات، نەک تەنها بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکان. هاوسەنگی نێوان گەشەپێدانی ئابووری و پاراستنی کولتووری و ژینگەیی گرینلەند، بابەتێکی ئاڵۆزە و پێویستی بە بڕیارێکی ژیرانە هەیە.

سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە سەردەمی ترامپدا بە "ئەمریکا یەکەم" ناسراوە، کە تێیدا بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە سەرووی هەموو شتێکەوە دادەنرێن، تەنانەت ئەگەر بە زیانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ هاوپەیمانەکانیش بێت. ئەم سیاسەتە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوەکانی وەک ناتۆ هەبووە. هەوڵدان بۆ دەستبەسەرداگرتنی گرینلەند یان گۆڕینی دۆخی بەبێ ڕەزامەندی تەواوی دانیمارک و خەڵکی گرینلەند، دەتوانێت زیانێکی گەورە بە پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکا و دانیمارک بگەیەنێت و هاوپەیمانی ناتۆش تووشی لاوازی بکات. ئەمەش جارێکی تر پرسیار لەسەر جۆری پەیوەندییەکانی داهاتووی نێوان ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەوروپییەکانی دەکاتەوە.

لە کۆتاییدا، دەبێت ئاماژە بەوە بکرێت کە لە کاتێکدا ئەم مشتومڕانە سەبارەت بە گرینلەند لە ئارادان، هەواڵێکی تر سەبارەت بە ترامپ سەری هەڵدا کە پەیوەندی بە دۆسیەکانی جێفری ئێپستاینەوە هەبوو. پێشتر، پۆڕتاڵی MK بڵاوی کردەوە کە بەڵگەنامەیەک سەبارەت بە ترامپ بە شێوەیەکی کاتی لە فایلەکانی ئێپستایندا نەماوە، وەزارەتی داد وتی هۆکارەکەی قەرەباڵغی سێرڤەر بووە. هەرچەندە ئەم هەواڵە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پرسی گرینلەندەوە نییە، بەڵام نیشانەیەک بوو لەسەر ئەو ژینگەی هەواڵییە پڕ لە شڵەژان و پڕ لە مشتومڕ کە بەردەوام ترامپی تێدا بووە.

بە گشتی، گرینلەند وەک ناوەندێکی جیۆپۆلیتیکی لە جەمسەری باکووردا دەمێنێتەوە. لێدوانەکانی جێفری ساکس جارێکی تر سەرنجی خستە سەر ئەو ئارەزووەی ترامپ بۆ دەستبەسەرداگرتنی گرینلەند، کە لەوانەیە لە داهاتوودا دووبارە سەرهەڵبداتەوە. ئایندەی ئەم دوورگە ستراتیژییە لە نێوان سەروەری دانیمارک، مافی خۆبەڕێوەبەری گرینلەند، و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئەمریکا و زلهێزە جیهانییەکانی تردا دەمێنێتەوە. ئەم دۆخە ئاڵۆزە پێویستی بە دیپلۆماسییەتی ورد و تێگەیشتنی قووڵ هەیە بۆ ئەوەی دڵنیابین لە سەقامگیری و ئاسایشی ناوچەکە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری