یەکگرتووێکی کۆنی گەردوونی ڕەنگە هۆی دروستبوونی تایتان و بازنەکانی زوحەڵ بوبێت

ویلایەتە یەکگرتووەکان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

یەکگرتووێکی کۆنی گەردوونی ڕەنگە هۆی دروستبوونی تایتان و بازنەکانی زوحەڵ بوبێت

هەر هەسارەیەک لە کۆمەڵەی خۆردا، نهێنی تایبەتی خۆی هەیە. لە کاتێکدا مرۆڤایەتی پرسیاری قوڵ وەک گەشەی ڤینوس بۆ جەهەنەم، بوونی ژیانی کۆن لەسەر مەریخ، یان سەرچاوەی ژیان لەسەر زەوی تاوتووت دەکات، زوحەڵ وەک جەستەیەکی ئاسمانی سەرنجڕاکێش دەردەکەوێت. سیستمی بازنەی دیار و 274 مانگە پشتڕاستکراوەکەی، سەرنجی زانایانی هەسارەکان لە سەرتاسەری جیهان بۆ خۆی ڕادەکێشێت. پرسیارێکی سەرەکی کە ماوەیەکی زۆرە توێژەران سەرقاڵیەتی، بریتییە لە سەرچاوە و کاتی دروستبوونی بازنە ناوازەکانی زوحەڵ و پەیوەندیی قڵاچکەڵەیان لەگەڵ مانگە زۆرەکەی. تیۆرییە بوونیەکان پێشنیار دەکەن کە بازنەکان یان پاشماوەی پێکدادانی مانگێکی کۆنن یان ئەنجامی مانگەکانن کە زۆر نزیک کەوتوونەتە زوحەڵ و دواتر بەهێزە کێشکردنە گەورەکەی پارچە پارچە بوون.

توێژینەوەیەکی نوێ، کە بڕیارە لە گۆڤاری زانستی هەسارەکاندا بڵاوبکرێتەوە، توێژینەوەیەکی نوێ بۆ تێگەیشتنی ئێمە لە سیستمی زوحەڵ زیاد دەکات و، هاوکات، چەندین گومان پێش دەکات. لێکۆڵینەوەکە بە ناونیشانی "سەرچاوەی هایپێریۆن و بازنەکانی زوحەڵ لە ناجێگیری دوو قۆڵی سیستمی زوحەڵدا"، لەلایەن ماتیا چوک لە پەیمانگای SETI سەرۆکایەتی دەکرێت و ئێستا لە arxiv.org بەردەستە. لێکۆڵینەوەکە پێشنیار دەکات کە تەمەن و پێکهاتەی بازنەکانی زوحەڵ، هەروەها ڕێکخستنی هەندێک لە مانگەکان، ئەنجامی ڕاستەوخۆی ڕووداوێکی کارەساتبارن کە سەدان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە و تێیدا مانگە کۆنەکان تێکشکاون.

لە ناوەندی ئەم تیۆرییە نوێیەدا، تایتان، گەورەترین مانگی زوحەڵ و دووەم گەورەترین مانگ لە کۆمەڵەی خۆردا، هەیە. لێکۆڵینەوەکە جەخت دەکاتەوە کە کۆچی بەردەوامی تایتان بەهۆی بایەوە لە زوحەڵ دووردەکەوێتەوە، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە شێوەگرتنی تەواوی سیستمی زوحەڵدا. نوسەران دەڵێن: "لاری زوحەڵ و بازنەی مانگی بچووکی هایپێریۆن، هەردووکیان وەک تۆمارێک بۆ گەشەی پێشووی بازنەیی تایتان کاردەکەن." لاری تەوەری زوحەڵ، کە نزیکەی 26.7 پلەیە، بۆ گەورە هەسارەی گازییەک، کە بە شێوەیەکی گشتی چاوەڕوان دەکرێت بە لاری کەمتر گەشە بکات، بە شێوەیەکی بەرچاو نائاساییە. ئەم لاریە گرنگە، ئاماژە بە کاریگەریەکی بەهێز دەکات، و توێژەران پێشنیار دەکەن کە کۆچی دەرەوەی تایتان هۆکاری بنەڕەتی بێت.

نوسەران ڕووندەکەنەوە: "لاری زوحەڵ بە ئەگەری زۆرەوە لەلایەن هاوسەنگی هاوسەنگی خولانەوە و بازنەییەوە لەگەڵ هەسارەکانی تر دروست بووە، لە کاتێکدا هایپێریۆن لە هاوسەنگی جوڵەی ناوەڕاستدا لەگەڵ تایتان گیر بووە، هەردوو ڕووداوەکەش بە فراوانبوونی بازنەیی تایتان دەجوڵێن." ئەمەش ئاماژەیە بۆ کارلێکی ئاڵۆزی هێزە کێشکردنەکان و جوڵەی بازنەیی لەسەر کاتەکانی گەردوون.

بە پشتبەستن بە توێژینەوەکانی پێشوو کە لەسەر بوونی مانگێکی زیادە لە ڕابردووی زوحەڵدا بیروڕایان هەبوو، ئەم توێژینەوە نوێیە سیناریۆکە ورد دەکاتەوە. ئەم بیروباوەڕە پێشنیار دەکات کە ئەم مانگە زیادە، نزیک بوونەوەیەکی گەورەی کێشکردنی لەگەڵ تایتانی گەورە هەبووە، دواتر لە بازنەی جێگیری خۆی دەرکراوە، و دواتر پارچە پارچە بووە بۆ دروستکردنی بازنە ناوازەکانی ئێستا. توێژەران سوودیان لە وردبینییەکانی وردبینی کردووە بۆ لێکۆڵینەوە لەم ئەگەرە، و مەبەستیان ئەوەیە دیاری بکەن کە ئایا مانگێکی زیادە دەیتوانی لە زوحەڵ نزیک بێتەوە بۆ دروستکردنی بازنەکانی. ئەوان دەڵێن، دۆزینەوەکانیان ڕوونکردنەوەی یەکگرتوو بۆ چەندین لایەنی سەرسوڕهێنەری سیستمی زوحەڵ دابین دەکەن:

• تەمەنی سەرسوڕهێنەری نوێی بازنەکانی زوحەڵ.
• لاری بازنەیی ناوازەی مانگی زوحەڵ، یاپێتوس (Iapetus)، کە نزیکەی 15 پلە لە ئاستی بازنەیی زوحەڵدا لارە.
• ڕێژەی ناجێگیری کۆچی تایتان و کەمبوونی سەرسوڕهێنەری قڵاچەکان لەسەر ڕووی.

مانگی ناجێگیری هایپێریۆن، یەکێک لە مانگە سەرەکییەکانی زوحەڵ، ڕۆڵێکی گرنگ لەم چیرۆکەدا دەگێڕێت. هایپێریۆن بە شێوەیەکی ناجێگیر، تا ڕادەیەک "شێوەی گوێز"، جیا دەکرێتەوە، کە ئەمەش وای کردووە یەکێک بێت لە گەورەترین جەستە ئاسمانییە ناسراوەکان کە بەهۆی هاوسەنگی کێشکردنەوە شێوەیەکی بازنەیی نییە. لە کاتێکدا یاپێتوس بەهۆی هێڵی بازنەیی ناوازەی و جیاوازی ڕووناکی نێوان نیوەکانی پێش و دواوەی، بە هەمان شێوە بە ناجێگیری وەک شێوەی گوێز وەسف کراوە.

ماتیا چوک، نووسەری سەرەکی، لە بەیاننامەیەکدا گوتی: "هایپێریۆن، بچووکترین مانگی گەورەی زوحەڵ، گرنگترین ئاماژەی بۆ مێژووی سیستەمەکەمان دابین کرد." "لە وردبینییەکاندا کە مانگە زیادەکەی ناجێگیر بوو، هایپێریۆن زۆرجار ون بوو و تەنها لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا مابووەوە. ئێمە ناسیمان کە هاوسەنگی تایتان-هایپێریۆن کەم تەمەنە، تەنها چەند سەد ملیۆن ساڵ. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ماوە کە مانگە زیادەکەی ون بوو. ڕەنگە هایپێریۆن لەم کارەساتە ڕزگاری نەبووبێت بەڵکو ئەنجامەکە بووبێت. ئەگەر مانگە زیادەکە لەگەڵ تایتان یەکگرتوو بوبێت، ئەوا ئەگەری زۆرە پارچەی نزیک بازنەی تایتان دروست بکات. ئەمەش شوێنی دروستبوونی هایپێریۆن بوو."

تەختەکانی ڕووناککەرەوە لە توێژینەوەکەدا ئەنجامەکانی وردبینی پیشان دەدەن، لەوانە سیناریۆیەک کە "پری-هایپێریۆن لەگەڵ تایتان پێکدادان، و بازنەی کۆتایی یاپێتوس لە بازنەی ئێستا دەچێت." ئەم ڕووناکییانە هاوسەنگی جوڵەی ناوەڕاست (MMR) لە نێوان تایتان و پری-هایپێریۆن، و نێوان تایتان و یاپێتوس، لەگەڵ گەشەی نیوە تەوەری سەرەکی تایتان، ورد دەکەنەوە. تەختەکانی ناوەند و خوارەوە هەروەها لاری و لاربوونی سێ مانگەکان لە ئاستی بازنەی زوحەڵدا پیشان دەدەن، کە جوڵەی ئاڵۆزی بازنەیی کە لەلایەن مۆدێلەکەوە پێشبینی کراوە، نیشان دەدەن.

وردبینییەکان پێشنیار دەکەن کە کاتێک هاوسەنگی خولانەوە و بازنەی زوحەڵ لەگەڵ هەسارەکانی تر تێکشکاوە، ئەوا بووە هۆی دروستبوونی هایپێریۆن. توێژەران پێشنیار دەکەن کە ئەم مانگە زیادەیە، کە ناوی "پری-هایپێریۆن" لێنراوە، مانگێکی دەرەکی ناوەندی بووە. تێکچوونی هاوسەنگی خولانەوە و بازنەی زوحەڵ، پری-هایپێریۆنی ناجێگیر کردووە، کە بووە هۆی پێکدادانی لەگەڵ پری-تایتان نزیکەی 400 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر. پێشنیار دەکرێت کە پاشماوەکانی ئەم پێکدادانە گەورەیە لەسەر هایپێریۆن نیشتوونەتەوە، کە هاوکار بووە لە شێوەی تایبەتییەکەی. هەروەها، کاریگەریە کێشکردنەکانی پری-هایپێریۆن پێش پێکدادان دەتوانێت لاری بازنەیی یاپێتوس ڕوون بکاتەوە و هەروەها لاربوونی بازنەیی تایتانیش زیاد بکات. ئەمەش بووە هۆی زنجیرەیەک ڕووداو: کاریگەری هاوسەنگی تایتان لەگەڵ مانگە ناوخۆییەکان وەک "پری-دیۆن" و "پری-ریا" بووە هۆی ناجێگیری، پێکدادانی زیاتر، و لە کۆتاییدا نیشتەجێبوونەوەی مانگە ناوخۆییەکانی زوحەڵ و، گرنگتر لە هەموویان، بازنەکانی. لە کاتێکدا زۆربەی پاشماوەکان لە مانگەکاندا کۆبوونەتەوە، بەشێکی کەمتر بازنە ناوازەکانیان دروست کردووە.

یەکگرتووکردنی پێشنیارکراوی پری-تایتان و پری-هایپێریۆن، هەروەها ڕوونکردنەوەی کەمبوونی قڵاچە لەسەر ڕووی تایتان دابین دەکات. سەرەڕای سەرچاوەی کۆنی تایتان، ڕەنگە ڕوویەکەی بە شێوەیەکی کاریگەر گۆڕدرا بێت یان لە ڕووی جیۆلۆجییەوە هێشتا زۆر گەنج بێت، بۆ ئەوەی ژمارەیەکی بەرچاو لە قڵاچە لە دوای یەکگرتووبوونە کارەساتبارەکەوە کۆبکاتەوە.

وێنەکانی سوندەکانی Huygensی ESA، کە لە کاتی دابەزین بۆ سەر تایتان گیراون، دیمەنی ڕوویەکی بێ قڵاچەی دیار نیشان دەدەن، کە پشتگیری لە بیرۆکەی مانگێکی چالاکی جیۆلۆجی یان تازە گۆڕدراو دەکات. لە کاتێکدا پشتڕاستکردنەوەی ڕاستەوخۆی ڕووداوەکانی سەدان ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بەردەوامە، مۆدێلی توێژەران گێڕانەوەیەکی یەکگرتوو و دڵسۆزانە پێشکەش دەکات کە بە شێوەیەکی جوان ڕەوشی ئێستای سیستمی ناجێگیری زوحەڵ ڕوون دەکاتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری