پێشەنگایەتی سیستەمە ئاوییە بەردەوامەکان: کلیلێک بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی لە دەرەوەی زەوی

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

پێشەنگایەتی سیستەمە ئاوییە بەردەوامەکان: کلیلێک بۆ داهاتووی مرۆڤایەتی لە دەرەوەی زەوی

لە گەڕانی مرۆڤایەتی بۆ گەڕان و نیشتەجێبوون لە بۆشایی ئاسماندا، ئاستەنگێکی بنەڕەتی دێتە پێشەوە: دابینکردنی سەرچاوەیەکی متمانەپێکراوی ئاوی پاک و خواردنەوە. جا لە شوێنی نیشتەجێبوون بێت لەسەر مانگ یان مەریخ، یان لە وێستگە خولگەییەکاندا کە دوورن لە زەوی، ئاو تەنها پێویستییەکی مانەوە نییە، بەڵکو بڕبڕەی پشتی هەموو سیستەمەکانی پشتیوانی ژیانە. مرۆڤ ناتوانێت زیاتر لە سێ ڕۆژ بەبێ ئاو بژی، هەروەها بۆ بەرهەمهێنانی ئۆکسجین، ئاودانی ڕووەکە خۆراکییەکان و پاراستنی پاکوخاوێنی زۆر پێویستە. ئەم ڕاستییە پێویستییەکی حاشاهەڵنەگری لەسەر سیستەمە ئاوییە داخراوەکان دادەنێت کە توانای دابینکردنی ئاوی پاکیان هەبێت بۆ چەندین مانگ و ساڵ بەبێ پڕکردنەوەی بەردەوام.

لێکۆڵینەوەیەکی نوێ کە لە گۆڤاری Water Resources Research بڵاوکراوەتەوە، تیشک دەخاتە سەر سیستەمی کۆنترۆڵی ژینگە و پشتیوانی ژیان (ECLSS) لەسەر وێستگەی نێودەوڵەتی ئاسمانی (ISS) وەک نموونەیەکی سەرەکی لە پێشکەوتنەکانی ئەم بوارەدا. ECLSS توانایەکی بەرچاوی لە وەرگرتنەوەی 93%ی ئاوی لەدەستچووی ئاسمانەوانەکان لە ڕێگەی میز، ئارەقە و شێوەوە نیشانداوە. بەڵام، نووسەران – دەیڤید بامیدیل ئۆلاواد لە زانکۆی ڕۆژهەڵاتی لەندەن، جەیمس ئۆ. ئیجی واد لە زانکۆی ئیبادان، و ئۆجیما زەکەریا وادا لە زانکۆی حەمەد بن خەلیفە – ئاماژە بەوە دەکەن کە ئاستەنگی بەرچاو هەر ماون. وتارە گشتگیرەکەیان چەندین ڕێبازی جیاواز بۆ دروستکردنی سیستەمی ئاوی بەردەوام (SWS) تاوتوێ دەکات کە کارامەیی وزەیی بەرز و درێژخایەن بن و توانای دابینکردنی ئاوی پاکی بەردەوامیان هەبێت.

لە کاتێکدا ECLSSی ISS نەخشەڕێگایەک بۆ وەرگرتنەوەی ئاو لە بازنەیەکی داخراودا دابین دەکات، سنوورداربوونەکانی کاتێک دەردەکەون کە بیر لە کاربەرنامەکانی داهاتوو بکرێتەوە کە دوورترن. ISS دەتوانرێت لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا ئاوی پێ بگاتەوە، بەڵام ئاستەنگە لۆجستییەکان زۆر بەرچاون. خەمڵاندنە فەرمییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم پرۆسەیە دەتوانێت دەیان هەزار دۆلار بۆ هەر کیلۆگرامێک تێبچێت، و تێچووەکە بە شێوەیەکی خێرا بۆ ئەرکە دوورترەکان زیاد دەکات. جگە لە خەرجییە زۆرەکە، توانای باری سنووردار بارودۆخەکە زیاتر ئاڵۆز دەکات، ئەمەش بە توندی باری کەشتییە ئاسمانییەکانی پڕکردنەوەی کەرەستە سنووردار دەکات.

سیستەمە ئێستاییەکان وەک ECLSS زۆر وزەخۆرن بۆ بەکارهێنان لە دەرەوەی خولگەی زەوی نزم (LEO) و بەس نییە بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەکی نادیار بەردەوام بن. زیاتر لەوەش، دەرهێنانی سەرچاوەکان لە شوێنەکانی دەرەوەی زەوی ڕووبەڕووی ئاستەنگگەلێکی ناوازە دەبێتەوە وەک کێشکردنی ورد، بارودۆخی بۆشایی، گۆڕانکارییە توندەکانی پلەی گەرما، سنووردارکردنی کێش، و کێشە ئاڵۆزەکانی شیکردنەوە و پەیوەندیکردن. لە ژینگە دوورەدەستەکاندا وەک جەمسەری باشووری مانگ یان بۆشایی قووڵ، کە دەستڕاگەیشتن بە وزەی خۆر بەهۆی ماوە درێژەکانی تاریکییەوە سنووردارە، دەبێت سەرچاوەی وزەی جێگرەوە و داهێنەرانە پەرەیان پێبدرێت.

هەروەها کێشەی گرنگی چاککردنەوە هەیە. سیستەمە باوەکانی ڕیسایکلکردنی ئاو بە تێپەڕبوونی کات تووشی داخوران و خراپبوون دەبن. لە ئەرکە درێژخایەنەکاندا، توانای ئەنجامدانی چاککردنەوەی ڕێکوپێک بە توندی سنووردارە، ئەمەش مانەوەی سیستەمەکە زۆر گرنگ دەکات. بۆ چارەسەرکردنی ئەم ئاستەنگە گەورانە، ئۆلاواد و هاوکارانی پێشکەوتنە نوێیەکانیان لە سیستەمەکانی فلتەرکردن، ڕێگاکانی پاکژکردنەوە و تەکنەلۆژیا خۆکارەکاندا تاوتوێ کردووە. ئەوان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە سیستەمەکانی داهاتوو پێویستە بە شێوەیەکی بەرچاو وزە بەفیڕۆنەدەرتر بن و بە تایبەتی بۆ بەرگریکردن لە داخوران و کێشە میکانیکییەکانی تر دیزاین بکرێن.

لە پێداچوونەوەکەیاندا، نووسەران جەخت لەسەر گرنگی زۆری بەکارهێنانی سەرچاوە لە شوێنی خۆیدا (ISRU) دەکەنەوە، کە لایەنێکی گرنگی هەموو پلانەکانی گەڕانی داهاتووی مانگ و مەریخە. بەپێی پڕۆگرامی ئارتەمیس، ناسا پلانی هەیە بنکەیەکی مانگی لە حەوزی ئەیتکنی جەمسەری باشووری مانگ دابمەزرێنێت، کە ناوچەیەکی پڕ کانییە و دەوڵەمەندە بە ئاوی بەستوو. هەمان ڕەچاوکردنی ستراتیژی، بنکەی نێودەوڵەتی توێژینەوەی مانگی (ILRS)ی چین و پلانەکانی ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپا بۆ دروستکردنی گوندێکی نێودەوڵەتی مانگ دەگرێتەوە. ئەم شوێنە زۆر گونجاوە بەهۆی زۆری ئاوی بەستوو کە لە کانییەکاندا — کە بە ناوچەکانی هەمیشە سێبەرکراو (PSRs) ناسراون — لە ناوچەی جەمسەری باشووردا هەیە.

ڕەچاوکردنی هاوشێوە ڕێنمایی پلاندانان بۆ ئەرکەکانی داهاتووی مەریخ دەکەن. بۆ چەندین ساڵ، ئەرکە ڕۆبۆتییەکان ڕووی زەوییان بۆ سەرچاوەکانی ئاو پشکنیوە، بەتایبەتی لە هێڵی پانی مامناوەنددا. بەڵام، دەرهێنان و پاککردنەوەی ئاوی دەرەوەی زەوی چەندین ئاستەنگی تەکنیکی و لۆجستی خۆی هەیە. ئەمانەش پێویستی بە ئامێری تایبەت بۆ دەستڕاگەیشتن و پرۆسەکردنی یەدەگەکانی ئاو کە لەناو ڕیگۆلیتدا نێژراون، دەگرێتەوە. لەسەر مەریخ، پرسی زیادەی کوالیتی ئاوی ژێرزەمینیش هەیە، بە لەبەرچاوگرتنی ئاستی بەرزی پێرکلۆرایت و تێکەڵە ئۆرگانییە زیانبەخشەکانی تر کە دەتوانێت بەبێ چارەسەرکردنی پێشکەوتوو، بۆ خواردنی مرۆڤ گونجاو نەبێت.

ئەم جۆرە بارودۆخە سەختانە پێویستی بە سیستەمەکانی دەرهێنان و پاککردنەوەی پێشکەوتوو دەکات کە توانای ئەوەیان هەبێت ئەم سەرچاوانەی ئاو بۆ خواردنی مرۆڤ و سیستەمەکانی پشتیوانی ژیان گونجاو بکەن. هەروەها پێویستیان بە سیستەمەکانی وزە هەیە کە بە هەمان شێوە بەردەوام، درێژخایەن و گونجاو بن بۆ ژینگە توند و جیاوازەکان. بۆ دابینکردنی پێداویستییە وزەییە بەرچاوەکانی سیستەمەکانی دەرهێنان و پاککردنەوە، نووسەران چەندین بەکارهێنانی وزەی خۆر و وزەی گەرمی خۆر تاوتوێ دەکەن. ئەم جۆرە سیستەمانە دەتوانن وزەی پاک بۆ پەمپکردن، شیرینکردنەوە (لە ڕێگەی ئۆسمۆسی پێچەوانە یان کارەبایی) و کارپێکردنی ڕێگاکانی پاککردنەوە وەک فۆتۆکاتالیز و فلتەرکردن دابین بکەن. هەروەها زۆر گونجاون بۆ سیستەمە ناوەندییەکان و دابەشکراوەکان، کە بۆ شوێنی نیشتەجێبوون لە ژینگە دەرەوەی زەویدا گونجاون، لەوێ وێستگەکانی وزەی نەریتی و سیستەمەکانی تۆڕ بە سادەیی ناکرێت.

سەرەڕای ئەوە، سیستەمە فۆتۆتەرمییەکان تیشکی خۆر دەگۆڕن بۆ گەرما، کە دەتوانرێت لە پرۆسەکاندا بەکاربهێنرێت لە چڕکردنەوەی خۆرەوە تا شیرینکردنەوە. چارەسەرەکانی تێکەڵاوی فۆتۆڤۆڵتایی-گەرمی (PV-thermal) کارامەیی زیادە پێشکەش دەکەن بە هاوکات بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا بۆ پەمپ و فلتەرەکان لە کاتێکدا سەرچاوەکانی ئاو شیرین دەکەنەوە و پاکژ دەکەنەوە. بەڵام، وزەی خۆر لە ژینگەکاندا وەک ناوچە جەمسەرییەکانی مانگ بەهۆی ماوە درێژەکانی تاریکییەوە سنووردارە، و مەریخ بە گشتی تیشکی خۆری کەمتر وەردەگرێت، ئەمەش پێویستی بە چارەسەرەکانی هەڵگرتنی وزەی پێشکەوتوو یان سەرچاوەی وزەی جێگرەوە دەکات. توێژینەوە بەردەوامەکانی ئۆلاواد، ئیجی واد و وادا زۆر گرنگن لە دیاریکردنی ڕێگایەک بەرەو ئەم بنکە ئاسمانییە خۆبژێوییانە، دڵنیابوون لەوەی کە گەیشتنی مرۆڤایەتی بۆ گەردوون بە پێویستییەکی بنەڕەتی ئاو سنووردار نەبێت.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری