واتەى 'لايەنگيرى' چييه و چۆن ئەم وشەيە لە وشەنامەکەتدادا بەکاربهێنیت؟

عێراق - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

واتەى 'لايەنگيرى' چييه و چۆن ئەم وشەيە لە وشەنامەکەتدادا بەکاربهێنیت؟

لە جيهانێکدا کە بە لێشاوى زۆرى زانيارى و شيتەڵکارى ئاڵۆز تايبەتمەندە، وشەى 'لايەنگيرى' (sesgo بە ئيسپانى) بووەتە زاراوەيەکى سەرەکى، کە دزەى کردووەتە ناو وتارى ئەکاديمى، گفتوگۆ ڕۆژنامەوانيیەکان و تەنانەت گفتوگۆ ڕۆژانەکانمان. هەرچەندە ناوکى ماناکەى سەرەتايى بە شێوەيەکى بەرفراوان ماوەتەوە، بەڵام فرەيى چوارچێوەکانى بەکارهێنانى دەتوانێت ببێتە هۆى هەندێک لێکترازان، بە تايبەت کاتێک لەگەڵ زاراوەى هاوشێوە لە دەنگ ياخود مانادا تێکەڵ دەکرێت. تێگەيشتنێکى ورد لە ڕەهەندە جياوازەکانى ئەم وشەيە بۆ پەيوەندييەکى دروست و ڕەخنەيەکى بنياتنەر زۆر پێويست بووە.

لايەنگيرييە ناسينى: کورتکراوەکانى مێشکى مرۆڤ

يەکێک لە ديارترين بەکارهێنانەکانى وشەى 'لايەنگيرى' لە چەمکى 'لايەنگيرييە ناسينى'دا دەردەکەوێت. کلينيکا يونيڤێرسيداد ناڤارا (ئيسپانيا) پێناسەيان دەکات وەک 'مەيلێکى سيستماتيک بۆ بيرکردنەوە بە شێوەيەکى شێواو، وەک لادانێک لە بڕيارى ژيرانە ياخود حوکمى بابەتييانە.' ئەم لايەنگيرييانە بە پێويستى کەم و کوڕى ياخود هەڵە لە بيرکردنەوەدا نين؛ بەڵکو ئەوان هاوشێوەى 'کورتکراوەى مێشکى'ن کە مێشکى مرۆڤ بەکارى دەهێنێت بۆ پرۆسێسکردنى زانيارى بە شێوەيەکى کاراتر. لە بەرامبەر بڕێکى زۆرى زانيارييەکاندا کە ڕۆژانە تووشيان دەبين، ئەم کورتکراوانە يارمەتى سادەکردنى ئاڵۆزى و خێراکردنى پرۆسەى بڕيارگرتن دەدەن. بەڵام، ئەم 'کورتکراوانە' دەتوانن ببنە هۆى ئەنجامگيرى نادروست ياخود حوکمى نادادپەروەرانە، کە گرنگيى هۆشيارى بەوان لە بوارەکانى وەک دەروونناسى، ئابوورى ڕەفتارى و تەنانەت لە کارلێکە کۆمەڵايەتييە ڕۆژانەکاندا دەردەخات.

لايەنگيرى ئەلگۆريتمى: ئاستەنگى دادپەروەريى ديجيتال

لە سەردەمى ديجيتاليدا، 'لايەنگيرى' ڕەهەندێکى نوێ و گرنگى پەيوەست بە ئەلگۆريتمەکان بەدەست هێناوە. زانکۆى ئيسک (ئيسپانيا) ڕوونى دەکاتەوە کە لايەنگيرى لە چوارچێوەى ئەلگۆريتمەکاندا ئاماژەيە بۆ 'بڕيارە سيستماتييەکانى پاڵپشت ياخود نەرێنى بەرامبەر بە گروپ ياخود کەسانێکى دياريکراو بە هۆى کەم و کوڕى لە ديزاين ياخود زانيارييە بەکارهێنراوەکاندا.' ئەم جۆرە لايەنگيرييە لێکەوتەى توندى هەيە لە بەکارهێنانەکاندا وەک سيستمەکانى دامەزراندنى ئۆتۆماتيکى، هەڵسەنگاندنى قەرز، ناسينەوەى ڕووخسار و تەنانەت سيستمەکانى دادپەروەريى تاوانکارى. بەکارهێنانى داتاى ڕاهێنانى لايەنگيرانە، کە ڕەنگدانەوەى جياوازى مێژوويى ياخود کۆمەڵايەتييە، دەتوانێت ببێتە هۆى ئەلگۆريتمێک کە ئەم لايەنگيرييانە بەهێزتر دەکات و بەردەواميان پێدەدات، ئەمەش ئاستەنگى ئەخلاقى و کۆمەڵايەتى گرنگ دروست دەکات کە پێويستى بە سەرنجێکى بەپەلەى پەرەپێدەران، ڕێکخەران و داڕێژەرانى سياسەت هەيە.

'لايەنگيرى' لە زماندا: ماناکانى فرە و بەکارهێنانى جۆراوجۆر

بەکارهێنانى وشەى 'لايەنگيرى' لە چوارچێوەى تەکنیکى و زانستى تێپەڕ دەبێت، و بە ماناکانى فرە دەگاتە زمانى ڕۆژانە. فەرهەنگى زمانى ئيسپانى (Diccionario de la Lengua Española) 'sesgo' بە چەندين مانای جياواز تۆمار دەکات، کە هەردوو مانای ڕاستەقينە و مەجازى لەخۆ دەگرێت. وەک سيفتێک، واتە 'لار، بڕاو ياخود بەلارى دانراو' و هەروەها 'جيددى، ڕووگرژ لە دەرکەوتندا'. وەک ناوێک، ئاماژەيە بۆ 'لاريى ياخود لاربوونەوەى شتێک بۆ لايەک، ياخود لە بڕيندا، ياخود لە شوێندا، ياخود لە جوڵەدا'.

ماناکانى مەجازى بريتين لە 'بڕينێک ياخود چارەسەرێکى ناوەند کە لە کاروبارە گوماناوييەکاندا دەگيرێتە بەر'، 'ڕێڕەو ياخود ئاراستەيەک کە کارێک دەيگرێتە بەر'، و بە تايبەت لە بوارى تەکنيکيدا، چەمکى ئامارى: 'هەڵەيەکى سيستماتيک کە دەکرێت لە کاتى وەرگرتنى نموونە ياخود تاقيکردنەوەدا ڕووبدات، کاتێک وەڵامێکى دياريکراو بەسەر ئەوانى تردا هەڵدەبژێردرێت ياخود پەسەند دەکرێت'. ئەم مانايەى کۆتايى لە توێژينەوە زانستييەکاندا زۆر گرنگە، چونکە 'لايەنگيرى ئامارى' هەڵەيەکى سيستماتيکە کە کار لە دروستيى ئەنجامگيرييەکان دەکات. بۆ نموونە، 'لايەنگيرى زمان لە فاکتەرى کاريگەريى' دەتوانێت کار لە هەڵسەنگاندنى بڵاوکراوە زانستييەکان بکات، کە بڵاوکردنەوە بە زمانە نا-ئینگليزييەکان ڕەنگە ببێتە هۆى هەڵسەنگاندنێکى نزمتر.

'لايەنگيرى' لە ڕۆژنامەوانى و پەيوەندييەکاندا: داڕشتنى ڕاى گشتى

لە بوارى ڕۆژنامەوانى و پەيوەندييەکاندا، 'لايەنگيرى' کاريگەريى ديدگايەکى تايبەت لەسەر خستنەڕووى زانيارى وەسف دەکات. بەرهەمێکى ڕۆژنامەوانى 'لايەنگيرانە'يە کاتێک بە ڕوونى کاريگەرى لەسەر شێوازێکى دياريکراوى بيرکردنەوە ياخود کارنامەيەکى تايبەت هەيە. بۆ نموونە، 'لايەنگيرى ڕەگەزى' لە سەرناوييە ڕۆژنامەوانيیەکاندا، دەتوانێت سەرنج لە ڕووداوى سەرەکى هەواڵەکە دوور بخاتەوە بۆ وردەکارييە لاوەکييەکان کە ستريۆتايپەکان بەهێز دەکەن، بەم شێوەيە کار لە تێگەيشتنى گشتى لە ڕووداوەکان دەکات و ڕاى گشتى بە شێوەيەکى نا-بابەتى دادەڕێژێت. هۆشيارى بە لايەنگيرى لە ڕاگەیاندنەکاندا بۆ هاووڵاتيان زۆر گرنگە بۆ پاراستنى تواناکانى بيرکردنەوەى ڕەخنەيى.

بەکارهێنانى ڕۆژانە و دوورکەوتنەوە لە لێکترازان

لە زمانى ڕۆژانەدا، وشەکە بۆ وەسفکردنى ڕێڕەو ياخود ئاراستەيەک بەکار دەهێنرێت کە بابەتێک دەيگرێتە بەر: 'ڕووداوەکان لايەنگيرييەکى چاوەڕواننەکراويان گرتە بەر.' ئەم مانايە ڕێگە بە دەربڕينى گۆڕانکارى لە ئاراستەى دۆخەکان، دانوستانەکان ياخود ڕووداوەکاندا دەدات بەبێ ئەوەى بە پێويستى مانايەکى نەرێنى هەبێت، کە فليکسيبڵيەتى و فرەچەشنيى وشەکە ڕوون دەکاتەوە.

يەکێک لە هەڵە باوەکان بريتييە لە تێکەڵکردنى 'sesgar' لەگەڵ 'segar'، بە تايبەت لە دەربڕينى 'segar vidas' (ژيان کۆکردنەوە). دامەزراوەى Fundación del Español Urgente (Fundéu) ئاگادارى دەدات کە دەربڕينى دروست بۆ ئاماژەدان بە کوشتن ياخود تيرۆرکردنى کەسانى تر 'segar vidas'ە، لە کاتێکدا 'sesgar' واتە لارکردنەوەى شتێک ياخود شێواندنى ياخود لايەنگيرى پێکردنى. ئەم جياوازييە وردە گرنگيى تێگەيشتنى زمانەوانى بۆ دوورکەوتنەوە لە لێکترازان دەردەخات.

لە کۆتاييدا، وشەى 'لايەنگيرى' وەک ئاوێنەيەک دەردەکەوێت کە ئاڵۆزييەکانى بيرکردنەوەى مرۆڤ، تەکنەلۆجياى نوێ و دايناميکى پەيوەندييەکان ڕەنگدەداتەوە. لە لايەنگيرييە ناسينى کە تێگەيشتنمان دروست دەکات، تا لايەنگيرييە ئەلگۆريتمى کە کار لە داهاتووى ديجيتاليمان دەکات، و ڕۆڵى لە داڕشتنى گێڕانەوەى ڕاگەیاندن و زمانى ڕۆژانەدا، تێگەيشتن لەم زاراوە فرەلايەنە بۆ شيتەڵکردن و گەڕان بەناو جيهانى هاوچەرخماندا بە هۆشيارى و وردى، زۆر پێويستە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری