مێشکی ساوایان لە کاتی لەدایکبوونەوە دەتوانن گوێ لە ڕیتم بگرن: لێکۆڵینەوە نوێکان ئاشکرای دەکەن

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

مێشکی ساوایان لە کاتی لەدایکبوونەوە دەتوانن گوێ لە ڕیتم بگرن: لێکۆڵینەوە نوێکان ئاشکرای دەکەن

بۆ زیاتر لە سەدەیەک، تێگەیشتنی باوی دەروونناسی لەبارەی منداڵی، کە ویلیام جەیمس بەناوبانگ وەک "شێواوی پڕ لە گوڵ و دەنگەدەنگ" (blooming, buzzing confusion) وەسفی کردووە، جیهانێکی بێ جیاوازی لە وەرگرتنی هەستەکان بۆ تازە لەدایکبووان پێشنیار دەکرد. بەڵام، هەوڵە زانستییە نوێکان ئەم بیرۆکەیە تێکدەشکێنن، بە بەڵگەی ئەوەی کە منداڵان لەگەڵ ئامرازێکی دەماری سەرسوڕهێنەری پێشکەوتوو لەدایک دەبن. لێکۆڵینەوە نوێکان ئاماژە بەوە دەکەن کە منداڵان نا تەنها دەتوانن جیهانی بینراو بە پۆلێنە جیاوازەکاندا ڕێکبخەن، بەڵکو دەتوانن ڕیتمی بنەڕەتی لە مۆسیقاشدا جیا بکەنەوە – توانایەک کە لە قۆناغە زووەکانی گەشەسەندن سەرسوڕهێنەرانە دەردەکەوێت.

یەکەمین توێژینەوەی گرنگ لە دوو توێژینەوەکە، کە تازە لە گۆڤاری Nature Neuroscience بڵاوکراوەتەوە، تیشکی خستووەتە سەر تواناکانی وەرگرتنی بینین لە ساوایاندا. زانایانی مێشک، دەستکەوتێکی دەگمەنیان بەدەست هێنا: ئەنجامدانی تیشکی ڕینمەگنتیکی ئارەقە (fMRI) بۆ زیاتر لە 100 ساوای دوو مانگ تەمەن کە بێدار بوون. ئامانجەکە ئەوە بوو کە چۆن مێشکیان شتومەکی بینراو پۆلێن دەکەن، بخوێنرێتەوە. تەکنیکی fMRI پێویستی بە ناجوڵاوی نزیک هەیە، ئەمەش وایکردووە کە سکان کردنی ساوایان کارێکی زۆر سەخت بێت. کاتێک ساوایان لەناو سکانەرەکەدا پاڵکەوتن، لێکۆڵەرەکان ڕیزبەندییەکی خێرای وێنەی ئاژەڵان، خۆراک، شتومەکی ماڵەوە و شتومەکی تری ناسراویان پێشان دان. کلیۆنا ئۆ'دۆهێرتی، زانای مێشکی گەشەسەندوو لە زانکۆی ستانفۆرد، کە سەرپەرشتی کاری لە کۆلێژی ترینیتی لە دوبلین دەکرد، ئەزموونی بۆ ساوایان بە بینینی "IMAX بۆ منداڵان" وەسف کرد.

ئاستەنگە تەکنیکییەکانی fMRI تەنانەت بۆ گەورەکان کە دەتوانن ڕێنماییەکان بۆ ناجوڵاوی جێبەجێ بکەن، زۆرن. "fMRI تەنانەت لە بارودۆخی 'نموونەیی'دا سەختە کاتێک بەشداربووانی توێژینەوە دەتوانن ڕێنماییەکان بۆ ناجوڵاوی جێبەجێ بکەن،" سکۆت جۆنسن، زانای دەروونناسی گەشەسەندوو لە زانکۆی کالیفۆرنیا، لۆس ئەنجلس، کە بەشداری توێژینەوەکەی نەکردبوو، وتی. "منداڵان ناتوانن ڕێنمایی وەربگرن، جا ئەم لێکۆڵەرانە دەبێت سابوری زۆر هەبێت." سەرەڕای ئەم ئاستەنگانە، داتاکانی وێنەگرتن بینینێکی بەرچاویان دا. سکانەکان ئاشکرایان کرد کە ناوچەیەکی مێشکی دیاریکراو، کورتیڤیزی ڤێنترال (ventral visual cortex) - بەرپرسیارە بۆ ناسینەوەی ئەوەی دەیبینین - شێوازی وەڵامدانەوەی هاوشێوەی ئەوانەی لە گەورەکاندا بینراون، پیشاندا. ئۆ'دۆهێرتی و هاوکارەکانی لە Nature Neuroscience ڕایانگەیاند کە، لە هەردوو گەورە و ساوای دوو مانگ تەمەن، کورتیڤیزی ڤێنترال چالاکی جیاواز بۆ پۆلێنە جیاوازەکانی شتومەک پیشان دەدات. ئەم دۆزینەوەیە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ئەو باوەڕە درێژخایەنە دەخاتە ژێر پرسیارەوە کە مێشک بە پۆلێنەکاندا بە درێژایی گەشەسەندن بە وردە وردە جیاکاری دەکات، کە پێشنیاری پێکهاتەیەکی ڕێکخستنکارانەی لەدایکبوو دەکات.

مایکڵ فرانک، زانای دەروونناسی زانستی لە زانکۆی ستانفۆرد، کە پەیوەندی بە توێژینەوەکەوە نەبووە، وتی کە ئەم دۆزینەوانە "دژ بە گەشەسەندنی هێواش و لەخوارەوە بۆسەرەوەی نوێنەرایەتی پۆلێنە بینراوەکانن." ئەو زیاتر جەختی کردەوە کە توێژینەوەکە پرسیارێکی ورووژێنەر دەورووژێنێت: ئایا ئەم توانای ڕێکخستنە ئەنجامی فێربوونی خێرا لە هەشت هەفتەی یەکەمی ژیانە، یان تایبەتمەندییەکی بنەڕەتی و لەدایکبووی مێشکی ساوایە؟

بۆ تەواوکردنی ئەم بینینە بینراوانە، توێژینەوەیەکی تر، کە لە PLOS Biology بڵاوکراوەتەوە، نیشان دەدات توانایەکی زانستی تر لە تازە لەدایکبووان، پەیوەست بە وەرگرتنی بیستن. لێکۆڵەرەکان دۆزیانەوە کە کەمتر لە 48 کاتژمێر دوای لەدایکبوون، مێشکی تازە لەدایکبووانی نووستوو توانایان هەیە ڕێگە و پێشبینی کردنی شێوازی ڕیتمی لە مۆسیقادا بکەن. لە تاقیکردنەوەیەکدا کە لە مەجارستان ئەنجامدرا، زاناکان پارچە پیانۆی یۆهان سباستیان باخ (Johann Sebastian Bach) بۆ نزیکەی 50 تازە لەدایکبوو ژەنی، لە کاتێکدا چالاکی مێشکیان بە ڕێگەی ئەلیکترۆئێنسفالۆگرافی (EEG) چاودێری دەکرد. تیمی لێکۆڵینەوە هەردوو تۆمارە بنەڕەتییەکانی باخ و وەشانی گۆڕدراو کە تێیدا ڕیتم یان مێلۆدی بە ئەنقەست تێکدرا بوو، پێشکەش کرد.

بە بەکارهێنانی مۆدێلێکی حیسابی، لێکۆڵەرەکان تۆمارە دەمارییەکان بۆ شێوازی "سەرسوڕمان"، کە ئاماژە بەوە دەکات کە ساوایان strutture مۆسیقیان فێربوون و چاوەڕوانییەکانیان پێشێل کراوە، شیکردنەوە. ئەنجامەکان سەرسوڕهێنەر بوون: ڕیتمێکی گۆڕاو بە دڵنیاییەوە وەڵامێکی سەرسوڕمانی دەماری هێنایە، لە کاتێکدا مێلۆدییەکی تێکدراو تا ڕادەیەکی زۆر لەلایەن مێشکی ساوایانەوە نەبینرا. بە کورتی، مێشکی تازە لەدایکبووان دەتوانن ڕیتمێک بگرن، بەڵام هێشتا ناتوانن مێلۆدییەک بگرن. ئەم ناتەواویەی وەرگرتن مانایەکی وردی هەیە، بە وتەی ڕۆبێرتا بیانکۆ، زانای مێشک لە زانکۆی پیزا، کە سەرپەرشتی توێژینەوەکەی کردووە کاتێک لە دامەزراوەی تەکنەلۆژی ئیتاڵی لە ڕۆما بووە. "لەناو منداڵداندا، تایبەتمەندییە ڕیتمییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زاڵن لە ژینگەی بیستنی منداڵەکەدا،" ئەو ڕوونکردەوە. "دڵتەقینی دایک، ڕۆیشتنی دایک، و هەر زانیارییەکی ڕیتمی بەناو شلەی ئامینیۆتیکدا تێدەپەڕێت." لەبەرامبەردا، شلەی ئامینیۆتیک ئارەقە دیاریکراوەکان لاواز دەکات، واتە ئەفسووسەکان لە کاتی دووگیانیدا کەمتر بەرکەوتنیان هەیە بۆ شێوازی مێلۆدی، ئەمەش هۆکارێکە بۆ لایەنگری بەهێزتری مێشک بۆ وەرگرتنی ڕیتم."

بەڵام، شارەزایان داوا دەکەن کە لە لێکدانەوەی زۆر فراوانی ئەم دۆزینەوانەدا وریایی بن. ئیرین هانۆن، زانای دەروونناسی لە زانکۆی نیڤادا، لاس ڤێگاس، کە بەشداری توێژینەوەکەی نەکردووە، جەختی کردەوە کە "توانای دەماری بۆ گرتنی خولەکانی مۆسیقا بە مانای ئەوە نییە کە بە شێوەیەکی دەوڵەمەند ڕیتم یان پێوانەی مۆسیقا بناسرێت." ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە "زۆرێک لە توێژینەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە منداڵان کاتی زۆریان پێدەچێت بۆ ئەوەی لە سەماکردن یان جوڵانەوە لەگەڵ مۆسیقادا باش بن، یان بۆ ئەوەی بە دروستی تمبوور یان میترۆنۆمێک لەگەڵ مۆسیقادا بگونجێنن." ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە لە کاتێکدا میکانیزمە دەمارییە بنەڕەتییەکان بۆ دۆزینەوەی ڕیتم لە کاتی لەدایکبووندا بوونیان هەیە، گەشەسەندنی زانستی مۆسیقای ئاڵۆزتر پرۆسەیەکی درێژخایەنە.

لە کاتێکدا هەردوو توێژینەوەکە تەکنیکە پێشکەوتووەکانی وێنەگرتنی مێشک بەکارهێناوە بۆ تیشک خستنە سەر چالاکی دەماری، کاریگەرییە ڕاستەوخۆکان بۆ زانستی یان ڕەفتاری سەرەتایی بینراو هێشتا بوارێکی لێکۆڵینەوەی زیاترن. بوارەکە لە زانستی مێشکی تازە لەدایکبووان هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدایە، بەڵێنی زۆرێک لە دۆزینەوەکانی داهاتوو دەدات کە بێگومان تێگەیشتنی ئێمە لە بنەڕەتە سەرەتاییەکانی زیرەکی و وەرگرتنی مرۆڤ قوڵتر دەکاتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری