لە سەرەتای بازرگانییەکی نوێی چەکی ناوکی

ئەمەریکا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

لە سەرەتای بازرگانییەکی نوێی چەکی ناوکی: کاریگەرییەکانی کۆتاییهاتنی پەیمانی New START

بۆ یەکەمجارە لە ماوەی دەیان ساڵدا، ئەمریکا و ڕووسیا ئیتر پابەندی هیچ رێککەوتنی کۆنترۆڵی چەکی ناوکی نین، ئەمەش بازرگایەکی مەترسیدارە بۆ ئاسایشی جیهانی. دوو زلهێزەکە ماوەی پەیمانی New START، کە دوایین رێککەوتنی گرنگی کۆنترۆڵی چەکەکانیان بوو، بەم دواییە کۆتاییهاتووە. ئەم داڕوخانەی رێککەوتنەکان دەروازە بۆ ئەگەری بازرگانییەکی چەکی ناوکی نوێ دەکاتەوە، سیناریۆیەک کە بۆ زۆرێک لە چاودێران دوور بوو، بەتایبەتی لەگەڵ دەرکەوتنی هێزی ناوکی نوێ و گۆڕانی ستراتیژی بەرگری نەتەوە هاوپەیمانەکان.

لەبەر بێ سنووریی قەبارە یان پێکهاتەی چەکەکانی ناوکی ئەمریکا و ڕووسیا – دۆخێک کە لە ساڵی 1972 وە نەبینراوە – نیگەرانییەکان سەبارەت بە داهاتووی ئاشتی جیهانی زیاد دەبن. هەرچەندە سەرۆکێکی پێشووی ئەمریکا ویستی خۆی بۆ دانوستاندن لەسەر رێککەوتنێکی نوێ دەربڕیوە، بەڵام نەبوونی دڵنیایی لەسەر راگرتنی چەکەکانی ئێستا، دەروازە بۆ بازرگانییەکی چەک نوێ کراوە دەهێڵێتەوە. ئەم دۆخە تەنها لە ئەمریکا و ڕووسیادا نییە؛ راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە چینیش خۆی بۆ ئەم ئەگەرە ئامادە دەکات، کە ئەمەش بارودۆخی ئەمنییەتی جیهانی ئاڵۆزتر دەکات.

کۆنسێپتی "شەشەڵۆکی ناوکی" ئەمریکا، واتە بەڵێنی پاراستنی ناوکی بۆ هاوپەیمانان لە کاتی هێرشدا، بووەتە بەردی بناغەی ستراتیژی بازرگانی ڕۆژئاوا بۆ دەیان ساڵ. ئەم ستراتیژییە سەرکەوتووبوو لە ڕێگریکردن لە زۆرێک لە هاوپەیمانانی ئەمریکا لە پەرەپێدانی چەکی ناوکی خۆیان. لەگەڵ ئەوەشدا، گۆڕانکارییەکان لە قسەوباسە سیاسییەکانی ئەمریکا و گومانەکان لەسەر پابەندبوون بە پاراستنی هاوپەیمانان، وایکردووە هەندێک لەو نەتەوانە ستراتیژییە ئەمنییەکانی خۆیان هەڵبسەنگێننەوە. سەرکردەکانی ئەورووپا، وەک سەرۆک ئیمانوێل ماکرۆنی فەرەنسا، دەستیان بە بانگەشە کردووە بۆ ئامادەکاری ئەورووپا بۆ سیناریۆی کشانەوەی ئەمریکا، تەنانەت پێشکەشکردنی فراوانکردنی پاراستنی ناوکی فەرەنسی بۆ هاوپەیمانانی ئەورووپا. نەتەوەکانی دیکە، وەک پۆڵەندا، ئارەزووی خۆیان بۆ پەرەپێدانی تواناکانی ناوکی خۆیان دەربڕیوە. هەندێک ڕۆژنامەی سکاندیناڤی تەنانەت بانگەشەی دامەزراندنی چەکخانەیەکی ناوکی هاوبەشی سکاندیناڤی دەکەن لە کاتێکدا نیگەرانییەکان لەسەر هەڕەشە دەرەکییەکان و ناڕوونی سەبارەت بە پاڵپشتی ئەمریکا زیاد دەکات.

گۆڕانکارییەکان تەنها لە هەڵسەنگاندنی ستراتیژی نەتەوەکاندا سنووردار نین؛ بەڵکو نیشانەی بەرچاوی بازرگانی چەکیش هەیە. هەندێک پلانی ئەمریکا بریتییە لە زیادکردنی ژمارەی کڵاوە جەنگییەکان کە دەتوانرێت لە ژێرئاوچووە ناوکییەکاندا دابنرێت، کە ئەمەش لەوانەیە وەک پەیامێکی بازرگانی سەیر بکرێت، بەڵام لەوانەیە بازرگانییەکی چەکی ناوکی بەهێز بکات. لەم نێوەندەدا، نەتەوە رکابەرەکان بێکار ناڕوونن. ڤلادیمیر پووتینی سەرۆکی ڕووسیا ڕایگەیاند کە تاقیکردنەوەی "پۆسیدۆن" سەرکەوتوو بووە، کە درۆنێکی ژێرئاوە کە توانای هەڵگرتنی کڵاوی جەنگی ناوکی هەیە و شارەکانی کەناراو بەهۆی تسۆنامی ڕادیۆیی وێران دەکات. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوەش دەکەن کە ڕووسیا لەوانەیە چەکی ناوکی لە بۆشایی ئاسماندا تاقیبکاتەوە، کە هەڕەشە لە سەتەلایتەکانی ئەمریکا دەکات. چین، لەلای خۆیەوە، بەردەوامە لە پەرەپێدانی چەکی نوێ، لەوانە مووشەکی فڕین خێرا و ئامێرەکانی پلانیگ کە دەتوانن کڵاوی جەنگی ناوکی بگەیەنن. لەگەڵ ئەوەشدا، گەشەی خێرای هێزە ناوکییە ئاساییەکانی چین ئەو شتەیە کە زیاتر لە هەموو شتێک پسپۆڕان نیگەرانی دەکات. هەوڵەکانی حکومەتی ئەمریکا بۆ گفتوگۆ لەگەڵ پەکین لەسەر تواناکانی ناوکی، بە بێدەنگی وەڵام دراوەتەوە، ئەمەش ناڕوونی زیاتر دەکات.

لەو بارودۆخە ئاڵۆزەدا، ئەمریکا ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێکی سەخت دەبێتەوە. یان دەتوانێت بەردەوام بێت لە ڕێگەی زیادکردنی چەکەکانی ناوکی، کە لەوانەیە ببێتە هۆی بازرگانییەکی چەکی جیهانی بێ کۆنترۆڵ، یان هەوڵ بدات متمانە دروست بکاتەوە و لەگەڵ هێزە ناوکییەکانی دیکە، لەوانەش چین، دانوستان بکات بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ بۆ کۆنترۆڵی چەک و دڵنیابوون لە سەقامگیری جیهانی. مێژوو فێرمان دەکات کە بازرگانییە چەکییە ناوکییەکان تەنها مەترسییەکان زیاد دەکەن و بوونی مرۆڤایەتی دەخەنە مەترسییەوە. گەڕانەوە بۆ سەردەمی جەنگی سارد، کە ترسە ناوکییەکان بەشێکی دانەبڕاو بوون لە ژیانی ڕۆژانە، سیناریۆیەکە کە دەبێت بە هەر نرخێک بێت لێی دوور بکەوینەوە. ئێستا کێشەکە لە دۆزینەوەی ڕێگەی دیپلۆماسی نوێ، هاندانی شەفافیەت، و دروستکردنەوەی متمانە بۆ دابینکردنی داهاتوویەکی ئاشتیانە و سەلامەت بۆ هەموواندایە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری