زانایان نهێنییەکی سەد ساڵەی پیسبوونی هەوایان ئاشکرا کرد، پێشبینیکردنی تەنۆلکەکان شۆڕشگێڕ دەکەن

شانشینی یەکگرتوو - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

زانایان نهێنییەکی سەد ساڵەی پیسبوونی هەوایان ئاشکرا کرد، پێشبینیکردنی تەنۆلکەکان شۆڕشگێڕ دەکەن

وارویک، بەریتانیا – لە دەستکەوتێکی زانستی گرنگدا کە کاریگەری قووڵی لەسەر تەندروستی گشتی و زانستی ژینگە هەیە، توێژەران لە زانکۆی وارویک بە سەرکەوتوویی نهێنییەکی سەد ساڵەیان چارەسەر کردووە سەبارەت بە جوڵەی نانۆتەنۆلکەکانی ناو هەوا. ئەم گەشەسەندنە سەرەکییە بەڵێنی ئەوە دەدات کە شۆڕشێک لە شێوازی مۆدێلکردنی پیسبوونی هەوادا لەلایەن زانایانەوە دروست بکات، ئاستێکی بێ وێنە لە وردبینیدا پێشکەش دەکات لە پێشبینیکردنی رەفتاری تەنۆلکە بچووک و ناڕێکەکان کە مەترسی جددی بۆ سەر تەندروستی دروست دەکەن.

بۆ دەیان ساڵ، کۆمەڵگەی زانستی لەگەڵ پرسیاری چۆنیەتی بەدواداچوونی وردی نانۆتەنۆلکەکاندا خەبات دەکرد کاتێک لە بەرگەهەوادا دەڕۆن. ئەم پیسکەرە بچووکە هەواییانە، لە دووکەڵی پیشەسازی و مایکرۆپلاستیکی بڵاوبووەوە تا ڤایرۆسە گوازراوەکان، دەزانرێت کە قووڵ دەچنە ناو سییەکانی مرۆڤەوە و تەنانەت دەچنە ناو خوێنەوە، بەشداری دەکەن لە دروستبوونی کۆمەڵێک حاڵەتی تەندروستی جددی، لەوانە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسە، نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان، و تەنانەت تێکچوونە دەمارییەکان. سەرەڕای کاریگەرییە تەندروستییە گرنگەکان، زۆربەی مۆدێلەکانی کوالێتی هەوای ئێستا لە مێژوودا پشت بە گریمانەیەکی سادەکردن بەستووە: مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم تەنۆلکە ئاڵۆزانە وەک گۆیەکی تەواو. ئەم نزیککردنەوەیە، هەرچەندە باری ژماردنی کەم دەکردەوە، بەڵام وردبینی پێشبینییەکانی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکردەوە، بەتایبەتی بۆ تەنۆلکەکان بە شێوەی ئەندازەیی زۆر ناڕێک.

ناوەندی ئەم کێشە درێژخایەنە لە سنووردارکردنی فۆرمولەیەکدا بوو کە زیاتر لە سەدەیەک لەمەوبەر لەلایەن ئەلبێرت ئاینشتاینەوە پەرەی پێدرا و دواتر لەلایەن کەسانی ترەوە وردکرا، کە بۆ وەسفکردنی جوڵەی براونی تەنۆلکەکان دیزاین کرابوو. هەرچەندە بنەمایی بوو، بەڵام ئەم ڕێبازە کلاسیکییە لەگەڵ ئاڵۆزییەکاندا خەباتی دەکرد کە بەهۆی شێوە ناگۆییەکانەوە دروست دەبوون، ئەمەش بووە هۆی جیاوازییەکی بەرچاو لە نێوان پێشبینییە تیۆرییەکان و چاودێرییەکانی جیهانی ڕاستیدا. تیمی وارویک، بە سەرۆکایەتی پرۆفیسۆر ماتیۆ تێرنەر لە بەشی فیزیا، دەستیان بە ئەرکێک کرد بۆ چارەسەرکردنی ئەم کەم و کورتییە بنەڕەتییە، بە درککردن بە پێویستییەکی بەپەلە بۆ ئامرازەکانی پێشبینیکردنی ئاڵۆزتر لە سەردەمێکدا کە نیگەرانییەکانی کوالێتی هەوا تێیدا زیاد دەکەن.

توێژینەوە داهێنەرانەکەیان هەڵسەنگاندنێکی گشتگیر و دووبارە کارکردنەوەیەکی ئاڵۆزی فۆرمولەی سەد ساڵەی بەڕێزەکەی لەخۆگرتبوو. لەبری هەوڵدان بۆ ناچارکردنی تەنۆلکە ناڕێکەکان بۆ ناو قاڵبێکی گۆیی، زانایان چوارچێوەیەکی بیرکاری نوێیان پەرەپێدا کە شێوە ئەندازەییە ڕاستەقینە و ئاڵۆزەکانی ئەم نانۆتەنۆلکانە لەبەرچاو دەگرێت. ئەم دەستکەوتە بریتی بوو لە یەکخستنی داینامیکای شلەی ژمێریاری پێشکەوتوو لەگەڵ میکانیکی ئاماری پێشکەوتوو، کە ڕێگەی پێدان بڵاوبوونەوەی سووڕانەوەیی و گواستنەوەیی تەنۆلکەکانی نزیکەی هەر شێوەیەک تایبەتمەند بکەن. بە مۆدێلکردنی وردی ئەوەی کە ئەم تەنۆلکانە چۆن دەسوڕێنەوە و دەڕۆن، ڕێگای نوێ نیشاندانێکی زۆر واقیعیتر بۆ گەشتە بەرگەهەواییەکەیان دابین دەکات.

پرۆفیسۆر تێرنەر جەختی لە گرنگی دۆزینەوەکانیان کردەوە و ڕایگەیاند: "ئەمە تەنها ڕاهێنانێکی ئەکادیمی نییە؛ بەڵکو کاریگەری ملموس و ڕاستەقینەی هەیە. بە توانای ئەوەی کە دواجار بتوانین بە وردی جوڵەی نانۆتەنۆلکە ناڕێکەکان پێشبینی بکەین، دەتوانین ستراتیژی زۆر کاریگەرتر بۆ بەرەنگاربوونەوەی پیسبوونی هەوا، دیزاینکردنی سیستمی پاڵاوتنی باشتر، و لە کۆتاییدا پاراستنی تەندروستی گشتی بە شێوەیەکی بەهێزتر پەرەپێبدەین." توێژینەوەکە، کە لە گۆڤارێکی زانستی پێشەنگدا بڵاوکراوەتەوە، وردەکاری ئەوە دەدات کە چۆن ڕێبازەکەیان دەتوانرێت بە شێوەیەکی گشتگیر جێبەجێ بکرێت، ئامرازێکی سادە بەڵام بەهێز بۆ توێژەران لە سەرانسەری جیهاندا پێشکەش دەکات.

لێکەوتەکانی ئەم دۆزینەوەیە فراوان و فرە لایەنەیە. لە بواری تەندروستی گشتیدا، توانای مۆدێلکردنی باشترکراو دەسەڵاتدارانی تەندروستی توانا دەداتێ کە ئاگادارکردنەوەی وردتر لە کاتی ڕووداوەکانی پیسبووندا بڵاوبکەنەوە، ڕێگاکانی گواستنەوەی نەخۆشییەکان (بەتایبەتی بۆ ڤایرۆسە هەواییەکان) باشتر تێبگەن، و بڕیارەکانی سیاسەت ئاگادار بکەنەوە کە ئامانجیان کەمکردنەوەی بەرکەوتن بە تەنۆلکە زیانبەخشەکانە. بۆ ئاژانسە ژینگەییەکان، چوارچێوەی نوێ واتای هەڵسەنگاندنی وردتر بۆ سەرچاوەکانی پیسبوون و شێوازەکانی بڵاوبوونەوە، ئاسانکاری دەکات بۆ دەستێوەردانی ئاراستەکراو و ڕێوشوێنی ڕێکخراوەیی کاریگەرتر.

جگە لە چاودێریکردنی پیسبوون، ئەم دەستکەوتە بەڵێنی پێشکەوتنی تەکنۆلۆژی جۆراوجۆر دەدات. دەتوانێت ببێتە هۆی پەرەپێدانی سیستمی پاککردنەوەی هەوای کاراتر، کە توانای گرتنی سپێکتریۆمی فراوانتری شێوەی تەنۆلکەکانی هەبێت. هەروەها ڕەنگە کاریگەری لەسەر دیزاینی ماددە پێشکەوتووەکان هەبێت، کە تێگەیشتن لە رەفتاری تەنۆلکە لەسەر ئاستی نانۆ گرنگە، یان تەنانەت لە سیستمی گەیاندنی دەرماندا، کە جوڵەی نانۆتەنۆلکە چارەسەرییەکان لەناو جەستەدا فاکتەرێکی گرنگە. توانای پێشبینیکردنی رەفتاری ئەم تەنۆلکە جۆراوجۆرانە، لە پارچە پلاستیکی وردبینەوە تا ئێڕۆسۆلی بایۆلۆژی، ڕێگای نوێ بۆ توێژینەوەی نێوان دیسیپلینەکان و داهێنان دەکاتەوە.

ئەم توێژینەوەیە جەخت لە پابەندبوونی بەردەوامی دامەزراوەکانی وەک زانکۆی وارویک دەکاتەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشە جیهانییەکان لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی زانستی بنەڕەتییەوە. بە چارەسەرکردنی کێشەیەک کە بۆ ماوەی زیاتر لە سەد ساڵ زانایانی سەرقاڵ کردبوو، تیمەکە نەک تەنها تێگەیشتنمان لە فیزیای بەرگەهەوا پێشخستووە، بەڵکو ئامرازێکی گرنگیشی دابین کردووە لە خەباتی جیهانیدا بۆ هەوای پاکتر و دانیشتوانی تەندروستتر. لەگەڵ بەردەوامبوونی شارنشینی و پیشەسازی لە بەشداریکردن لە کێشەکانی کوالێتی هەوای ئاڵۆز لە سەرانسەری جیهاندا، ئەم جۆرە پێشکەوتنانەی زانستی زیاتر و زیاتر گرنگ دەبن لە پاراستنی داهاتووی هاوبەشماندا.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری