ده‌مێک بۆ به‌هره‌مه‌ندی دروستکراو، ڕه‌نگه‌ بووبێته‌ هۆی فڕینی یه‌که‌م باڵنده‌

ئەڵمانیا - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ده‌مێک بۆ به‌هره‌مه‌ندی دروستکراو، ڕه‌نگه‌ بووبێته‌ هۆی فڕینی یه‌که‌م باڵنده‌

زاناکان ماوه‌یه‌کی زۆره‌ سه‌رسامی ئارکیۆپته‌رێکس (Archaeopteryx) ن، که‌ به‌رگه‌کانی ناودارن و پردێک دروست ده‌که‌ن له‌ نێوان دیلۆزۆره‌کان و باڵنده‌کان. ئێستا، لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی وردی یه‌کێک له‌ ته‌واوترین نموونه‌کانی، که‌ ته‌مه‌نی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نزیکه‌ی ١٥٠ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا، ڕووناکی نوێ ده‌خاته‌ سه‌ر چۆن ئه‌م مه‌خلووقه‌ کۆنه‌ توانیویه‌تی فڕین به‌ده‌ستبهێنێت. لێکۆڵینه‌وه‌که‌، که‌ له‌ گۆڤاری The Innovation بڵاوکراوه‌ته‌وه‌ و له‌لایه‌ن په‌له‌ئۆنتۆلۆژیسته‌کانی مۆزه‌خانه‌ی فێڵد له‌ شیکاگۆ سه‌رۆکایه‌تی ده‌کرێت، ئاشکرای ده‌کات که‌ ئارکیۆپته‌رێکس ده‌مێکی به‌شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت گونجاو بووه‌ که‌ ڕه‌نگه‌ ڕۆڵی گرنگی له‌ پڕکردنه‌وه‌ی وزه‌ی چالاکییه‌ ئاسمانییه‌کانی دا گێڕا بێت.

ئارکیۆپته‌رێکس له‌ ناوچه‌ی ده‌ریایی سه‌ر به‌ ده‌ریایه‌کی که‌ناراوه‌دا له‌وه‌ی ئێستا باشووری ئه‌ڵمانیا بووه‌ ژیاوه‌، و نوێنه‌رایه‌تی خاڵێکی وه‌رچه‌رخان ده‌کات له‌ مێژووی گه‌شه‌سه‌ندن. خاوه‌نی باڵنده‌یه‌ک بوو که‌ له‌گه‌ڵ ددان، قاچی تیژ، و گرنگتر له‌ هه‌موویان، باڵه‌ په‌ڕدار بوو که‌ بۆ خلیسکاندن و هه‌ڵدانه‌وه‌ی کورت به‌کار ده‌هات. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، پێداویستییه‌کانی وزه‌ بۆ فڕین زۆر گه‌وره‌ن، ئه‌مه‌ش وایکردووه‌ زاناکان لێکۆڵینه‌وه‌ بکه‌ن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی چۆن یه‌که‌م فڕینکار ده‌یتوانی وزه‌ی پێویست دابین بکات. به‌رگه‌که‌ی که‌ تازه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی بۆ کراوه‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات که‌ ئامێری خۆراک خواردنی زۆر تایبه‌ت بووه‌.

د. جینگمای ئۆکۆنۆر، په‌له‌ئۆنتۆلۆژیست له‌ مۆزه‌خانه‌ی فێڵد و سه‌رۆکی توێژینه‌وه‌که‌، ته‌کنیکه‌ هه‌ستوه‌رەکانی وێنه‌گرتنی پێشکه‌وتوو، له‌وانه‌ سکنه‌ری تیشکی ئێکس و وێنه‌گرتنی تیشکی سه‌روو بنه‌وشه‌یی (UV)، به‌کار هێناوه‌ بۆ سه‌یرکردنی وردیه‌کانی سه‌ری به‌رگه‌که‌. د. ئۆکۆنۆر وتی: "توانیمان سێ تایبه‌تمه‌ندی نوێی سه‌ر ببینین که‌ پێشتر نه‌بینرا بوون." ئه‌م دۆزینه‌وه‌ نوێیانه‌ به‌ڵگه‌ی به‌هێز ده‌ده‌ن بۆ میکانیزمی خۆراک خواردنی زۆر به‌هره‌مه‌ند.

یه‌کێک له‌ دۆزینه‌وه‌ گرنگه‌کان، کۆمه‌ڵێک په‌ڵه‌ بوو له‌سه‌ر سه‌قفى ده‌می ئارکیۆپته‌رێکس. له‌ ژێر تیشکی UV، ئه‌م پێکهاتانه‌ نیشانه‌ی کیمیایی جیاوازیان نیشاندا، که‌ ده‌ریده‌خات که‌ قوماشی ڕه‌ق پارێزراوه‌. توێژه‌ران ئه‌م په‌ڵانه‌ به‌راورد ده‌که‌ن به‌ پاپیلای ده‌می (oral papillae) که‌ له‌ باڵنده‌ مۆدێرنه‌کاندا هه‌یه‌. ئه‌م پێکهاته‌ گۆشتین و شێوه‌ گۆییانه‌ی سه‌ر لووتکه‌ی ده‌م، یارمه‌تی باڵنده‌کان ده‌ده‌ن بۆ هه‌ڵسوکه‌وتکردن له‌گه‌ڵ خۆراک و یارمەتییان دەدەن لە قووتدان، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئارکیۆپتیرێکس شێوازێکی پێشکەوتووی هەبووە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ خواردنەکانی.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، توێژینه‌وه‌که‌ ئێسکی زمانێکی دۆزیوه‌ته‌وه‌ که‌ زۆر له‌ ئێسکی زمانی باڵنده‌ مۆدێرنه‌کان ده‌چێت، ئه‌مه‌ش جوڵه‌ی زمانی زیاتر ده‌کات. د. ئۆکۆنۆر ڕوونی کرده‌وه‌: "له‌ گه‌شه‌ی باڵنده‌کاندا، وه‌ک وه‌ڵامێک بۆ زیادبوونی پێداویستی کالۆری، زمانی جوڵاویان گه‌شه‌ کردووه‌... و ئه‌م پاپیلای ده‌مییه‌یان گه‌شه‌ پێداوه‌." "وه‌ک له‌ باڵنده‌ زیندووه‌کاندا، ئه‌م پێکهاتانه‌ پێکه‌وه‌ کار ده‌که‌ن." ئه‌م یه‌کگرتنه‌وه‌یه‌ له‌ زمانی جوڵاو و پێکهاته‌ تایبه‌ته‌کانی سه‌قفى ده‌م، ئاماژه‌ به‌ سیسته‌مێکی باشتر ده‌دات بۆ ده‌رهێنانی زۆرترین به‌های خۆراکی له‌ خۆراک.

سێیه‌م دۆزینه‌وه‌ی سه‌ره‌کی بوونی کونیلکه‌ی بچووک بوو له‌سه‌ر لووتی باڵنده‌که‌، که‌ له‌ ڕێگه‌ی سکنه‌ری ئێکسه‌وه‌ ده‌رکه‌وتن. ئه‌م کونیلکانه‌ ڕه‌نگه‌ ده‌ماره‌کانیان تێدا بووبێت، و پێکهاته‌ی ئه‌ندامێکی هه‌سته‌وه‌ری هه‌ستیار له‌ لووتی باڵنده‌که‌ پێکبهێنن. ئه‌م ئه‌ندامانه‌ له‌ باڵنده‌ مۆدێرنه‌کاندا بۆ گه‌ڕانی خۆراک به‌ ده‌ست گرنگن، که‌ ڕێگه‌یان پێ ده‌دات له‌ شوێنه‌ جیاوازه‌کاندا خۆراک بگرن. بوونی ئه‌م ئامێره‌ هه‌سته‌وه‌رییه‌ له‌ ئارکیۆپته‌رێکسدا، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات که‌ به‌هره‌مه‌ند بووه‌ له‌ دیاریکردن و ده‌ستکه‌وتنی خۆراک به‌ شێوه‌یه‌کی به‌هره‌مه‌ند، و زیاتر پاڵپشتی ئه‌و بیردۆزه‌ ده‌کات که‌ توانای خۆراک خواردنی باشتر بووه‌.

به‌رگه‌که‌ی ئارکیۆپته‌رێکس که‌ له‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌دا لێکۆڵینه‌وه‌ی بۆ کراوه‌، زۆر باش پارێزراوه‌، و تایبه‌تمه‌ندی وه‌ک په‌ڕی لاوه‌کی که‌ بۆ فڕین پێویستن، نیشان ده‌دات. ئه‌م نموونه‌یه‌ له‌ ساڵی ٢٠٢٢ له‌لایه‌ن مۆزه‌خانه‌ی فێڵد وه‌رگیراوه‌ دوای ئه‌وه‌ی ده‌یان ساڵ له‌لای که‌سانی تایبه‌ت بوو، و پێش بڵاوبوونه‌وه‌ی وه‌سفی زانستی له‌ ساڵی ٢٠٢٥، ئاماده‌کاری وردی بۆ کراوه‌. ئه‌م نموونه‌یه‌ یه‌کێکه‌ له‌ ١٤ به‌رگه‌ ناسراوه‌که‌ی ئارکیۆپته‌رێکس، و زانیاری بێبه‌ها ده‌به‌خشێت سه‌باره‌ت به‌ گواستنه‌وه‌ی دیلۆزۆره‌کانی سه‌ر زه‌وی بۆ جۆره‌ باڵنده‌کان.

مایکل پیتمن، په‌له‌ئۆنتۆلۆژیست له‌ زانکۆی چینی هۆنگ کۆنگ که‌ به‌شداری له‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌دا نه‌کردووه‌، وتی: "من پێم وایه‌ ئه‌مه‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی گرنگه‌ چونکه‌ پێش ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌، خه‌ڵک ئه‌م جۆره‌ پێکهاتانه‌ی نه‌ده‌گه‌ڕان." "ئه‌وان سێ تایبه‌تمه‌ندی پێشنیاز ده‌که‌ن له‌ نموونه‌که‌دا که‌ له‌ باڵنده‌ مۆدێرنه‌کاندا په‌یوه‌ندییان به‌ خۆراک خواردنی به‌هره‌مه‌نده‌وه‌ هه‌یه‌." به‌ڵام، پیتمن جه‌ختی کرده‌وه‌ که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی زیاتر پێویسته‌ بۆ په‌یوه‌ستکردنی ئه‌م گونجانانه‌ی ده‌م به‌ گه‌شه‌ی فڕینه‌وه‌. "ئایا په‌یوه‌ندی به‌ فڕینه‌وه‌ هه‌یه‌؟ من ده‌ڵێم ئه‌مه‌ زۆرتر بیردۆزێکی کارکردنه‌. پێم وایه‌ پێویستمان به‌ نموونه‌ی زیاتره‌ بۆ پشتگیریکردنی، به‌ڵام وه‌ک بیردۆزێک، بێگومان زۆر سه‌رنجڕاکێشه‌"، وتی.

ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ گرنگی په‌یوه‌ندی نێوان شێوه‌، خۆراک، و بزووتنه‌وه‌ له‌ مێژووی گه‌شه‌سه‌ندندا ده‌رده‌خات. به‌ ئاشکراکردنی گونجانه‌کانی خۆراک خواردنی پێشکه‌وتووی ئارکیۆپته‌رێکس، زاناکان وێنه‌یه‌کی ته‌واو تر دروست ده‌که‌ن له‌سه‌ر چۆن فڕین یه‌که‌م جار گه‌شه‌ی کردووه‌، و پێشنیاز ده‌که‌ن که‌ ده‌مێکی به‌هره‌مه‌ند هه‌ر چه‌نده‌ گرنگ بووه‌ بۆ باڵنده‌ یه‌که‌م هه‌ڵفڕیوه‌کان، هه‌روه‌ها په‌ڕی باڵه‌کانیشی هه‌ر چه‌نده‌ گرنگ بووه‌.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری