بۆچی 8ی مارس وەک رۆژی جیهانی ژنان پیرۆز دەکرێت؟ بنەڕەت و مێژووی

جیهان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ڕۆژی جیهانی ژنان: گەشتێکی مێژوویی بۆ تێگەیشتن لە بنەڕەتی جەژنی 8ی مارس

٨ی مارس وەک ڕۆژێکی دیار لە ساڵنامەی جیهانیدا، لەلایەن هەموو جیهانەوە وەک ڕۆژی جیهانی ژنان (IWD) ناسراوە. ئەم بۆنەیە تەنها ڕۆژێکی ئاسایی نییە؛ بەڵکوو لووتکەی ڕێگایەکی درێژی خەبات و بانگەشەکردنە بۆ مافەکانی ژنان، و ڕێزگرتنە لەو دەستکەوتانەی کە ژنان لە بوارە جیاجیاکاندا بەدەستیان هێناوە. تێگەیشتن لە بنەڕەتی مێژوویی ئەم ڕۆژە، قوڵایی ئەو بەربەستانە ئاشکرا دەکات کە ژنان لە سەدەکانی ڕابردوودا ڕووبەڕوویان بوونەتەوە و ئەو ئیرادەیەی کە لەپێناو گەیشتن بە یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتیدا نیشانیانداوە.

بەپێی نەتەوە یەکگرتووەکان، بنەڕەتی ڕۆژی جیهانی ژنان دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەدەی بیستەم، بەتایبەتی بۆ ئەو خۆپێشاندانانەی کە ژنان ڕێکیان خستووە بۆ داواکردنی مافە بنەڕەتییەکانیان. ئەم مافانە بە شێوەیەکی بەرچاو مافی دەنگدانیان لەخۆگرتبوو، کە بەردی بناغەی بزووتنەوەی مافە مەدەنی و سیاسییەکانی ژنانە. جگە لەوەش، ژنان داوای باشترکردنی مەرجەکانی کاریان دەکرد، کە زۆرجار سەخت و نامرۆڤانە بوون، و هەروەها بۆ بەدیهێنانی یەکسانی ڕەگەزی لە هەموو بوارەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووریدا.

ئەم داواکارییانە لەلایەن بزووتنەوە مێژووییە بەهێزەکانی ژنانەوە پشتگیری کران، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئەورووپا چڕبوونەتەوە. ئەم بزووتنەوانە هەوڵیاندا دادپەروەری کۆمەڵایەتی بەدەستبهێنن و هەلی یەکسان بۆ پیاوان و ژنان لە کۆمەڵگەدا دابین بکەن. هەرچەندە سەدەی بیستەم شایەتی زیادبوونی بەرچاوی هەڵسانی ئەم بزووتنەوانە بوو، بەڵام هەوڵەکانی ژنان بۆ جیهانێکی یەکسانتر زۆر زووتر دەگەڕێتەوە.

وەک نموونەیەکی دیار، نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژە بە بزووتنەوەی ژنانی ئەمریکا دەکات کە لە ساڵی ١٨٤٨ەوە دەستیپێکردووە. کاتێک ژنان قەدەغە کران لە قسەکردن لە کۆنفرانسێکی دژ بە کۆیلایەتی، چالاکوانە ئەمریکییەکان، ئێلیزابێت کێدی ستانتۆن و لوکریشیا مۆت، تووڕەییەکی قووڵیان هەست پێکرد. ئەم ڕووداوە هانی دا بۆ ڕێکخستنی یەکەمین کۆنفرانسی نیشتمانی مافەکانی ژنان لە نیویۆرک، کە سەدان بەشداربووی تێدا کۆکردەوە و ڕێگەی بۆ خەباتی مافەکانی ژنان لە ئەمریکا کردەوە.

چەندین دەیە دوای ئەم ڕووداوە گرنگە، بەتایبەتی لە ٢٨ی شوباتی ١٩٠٩، یەکەمین ڕۆژی نیشتمانی ژنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پیرۆز کرا. ئەم یادکردنەوەیە ڕێز لە مانگرتنی ژنانی ساڵی ١٩٠٨ گیرا، کە ناڕەزایەتیان بەرامبەر خراپی مەرجەکانی کار دەربڕی. ڕۆژی نیشتمانی ژنان لە ئەمریکا تا ساڵی ١٩١٣ لە دوا یەکشەممەکانی مانگی شوباتدا بەردەوام بوو.

لە ساڵی ١٩١٠، دووەمین کۆنفرانسی نێودەوڵەتی ژنانی سۆسیالیست لە کۆپنهاگنی دانیمارک بەڕێوەچوو. سەدان ژن نوێنەرایەتی ١٧ وڵاتیان کرد و بەشداری ئەم کۆنفرانسە بوون. یەکێک لە بڕیارە سەرەکییەکانی ئەم کۆنفرانسە بریتی بوو لە "ڕێکخستنی ڕۆژێکی ساڵانەی ژنان بە ئامانجی بەهێزکردنی خەباتیان بۆ بەدەستهێنانی مافی دەنگدانی گشتی ژنان". ئەم بڕیارە ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە یەکخستنی هەوڵەکانی ژنان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.

لە ساڵی دواتر، ١٩١١، ڕۆژی جیهانی ژنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و چەند وڵاتێکی ئەورووپیدا یادی کرایەوە. ژنان لە ڕۆژی ١٩ی مارسدا لەو ساڵەدا لە ئەمریکا، نەمسا، دانیمارک، ئەڵمانیا و سویسرا هاتنە سەر شەقامەکان، بۆ داواکردنی مافی دەنگدان، وەرگرتنی پۆستی گشتی، کارکردن، و کۆتاییهێنان بە جیاکاری لە شوێنی کاردا. ئەم ڕووداوە وەک یەکەمین خۆپێشاندانی گەورەی ڕۆژی جیهانی ژنان دادەنرێت.

بە گشتی، داواکارییەکان بۆ ماف و ئازادییەکانی ژنان لە جیهاندا بەزۆری لە کۆتایی مانگی شوبات یان ناوەڕاستی مانگی مارسدا ڕوویانداوە. ئەمەش پرسیارێک دروست دەکات: بۆچی ٨ی مارس هەڵبژێردرا؟ وەڵامەکە، بەپێی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە پەیوەندی ئەم ڕۆژە بە داواکارییە کۆمەڵایەتییەکانی ژنانی ڕووسەوەیە.

لە ڕووسیا، ژنان یەکەمین ڕۆژی جیهانی ژنانیان لە ڕێپێوانی نهێنییدا یادی کردەوە کە لە دوا یەکشەممەی مانگی شوباتی ١٩١٣ بەڕێوەچوو، لە چوارچێوەی بزووتنەوەکانی ئاشتی لە شەوی جەنگی جیهانی یەکەمدا. لە ئەورووپای پاشماوە، ژنان بەشداری ناڕەزایەتییەکانی دژ بە جەنگ بوون و هاوسۆزی خۆیان بۆ هاوڕێکانیان دەربڕی؛ ئەمەش لە دەوروبەری ٨ی مارسدا لە هەمان ساڵدا بوو.

پاشان ساڵی ١٩١٧ هات. ژنانی ڕووسیا مانیان گرت و داوای "نان و ئاشتی"یان کرد، وەک ناڕەزایەتییەک دژ بە کوژرانی ٢ ملیۆن سەربازی ڕووس لە جەنگی جیهانی یەکەمدا. ڕۆژی ئەم خۆپێشاندانە، جارێکی تر، دوا یەکشەممەی مانگی شوبات بوو، کە ٢٣ی مانگ بوو. پەیوەندییەکە بە ٨ی مارسەوە لە ساڵنامەکاندا دەردەکەوێت: ڕووسیا ساڵنامەی یولیانی بەکاردەهێنا، لەکاتێکدا ئەورووپا ساڵنامەی گرێگۆریانی بەکاردەهێنا. یەکشەممە، ٢٣ی شوباتی ١٩١٧، ڕۆژی خۆپێشاندانی مێژوویی ژنان — کە لە ڕاستیدا بووە هۆی دەستبەرداربوونی تزار دوای چوار ڕۆژ و دواتر مافی دەنگدانی بە ژنان بەخشی — بەپێی ساڵنامەی یولیانی ژماردرابوو؛ بەپێی ساڵنامەی گرێگۆری، هەمان ڕۆژ دەکاتە ٨ی مارس. ئەمەش هۆکارە کە بۆچی ژنانی ئەورووپایی لە ساڵی ١٩١٣دا خۆپێشاندانەکانیان لە دەوروبەری ئەو ڕۆژەدا ئەنجامدا.

بەپێی پێی، ڕۆژی ٨ی مارس ناوبانگێکی زیاتری بەدەستهێنا و بە فراوانی ناسرا. دوای جەنگی جیهانی دووەم، ٨ی مارس دەستی کرد بە بەناوبانگ بوون لە زۆرێک لە وڵاتان، تەنانەت پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٧دا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە فەرمی وەک ڕۆژی جیهانی ژنان بناسرێت. کەمێک پێشتر، لە ساڵی ١٩٧٥، هاوکات لەگەڵ ساڵی نێودەوڵەتی ژنان، نەتەوە یەکگرتووەکان یەکەمین ڕۆژی جیهانی ژنانیان لە ٨ی مارسدا یادی کردەوە.

یادکردنەوەی ڕۆژی جیهانی ژنان لە ٨ی مارسدا وەک یادخەرەوەیەکی بەردەوامە بۆ گرنگی یەکسانی ڕەگەزی و ناسینەوەی قوربانیان و دەستکەوتەکانی ژنان لە سەرتاسەری مێژوودا. ئەم ڕۆژە بانگەوازێکە بۆ بیرکردنەوە لە پێشکەوتنەکان و نوێکردنەوەی پابەندبوون بە بەردەوامکردنی کار بۆ جیهانێک کە لە جیاکاری پاک بێت، کە هەموو ژنێک ماف و هەلی تەواوی خۆی بەدەستبهێنێت.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری