ئاشتیی ناسک لە باشووری سودان دەڕوخێت و سەدان هەزار کەس لە شەڕ و پێکدادانەکان هەڵدێن

باشووری سودان - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

ئاشتیی ناسک لە باشووری سودان دەڕوخێت و سەدان هەزار کەس لە شەڕ و پێکدادانەکان هەڵدێن

ڕێککەوتنی ئاشتیی ساڵی 2018 لە باشووری سودان بە خێرایی لە هەڵوەشانەوەدایە، لەگەڵ توندبوونەوەی شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان هێزەکانی حکومەت و ئۆپۆزسیۆن، سەدان هەزار هاوڵاتی مەدەنی ئاوارە دەبن. ئەم گەشەسەندنە نیگەرانکەرانە، ترس لە ململانێیەکی بەرفراوان و کارەساتێکی مرۆیی زیندوو دەکەنەوە، هەڕەشە لە لەناوبردنی ئەو دەستکەوتە ناسکانە دەکەن کە لە دوای سەربەخۆیی نەتەوەکە بەدەست هاتبوون.

ڕێککەوتنی نوێکراوەی چارەسەرکردنی ململانێکان لە باشووری سودان (R-ARCSS)، کە لە ئەیلوولی 2018 واژۆ کرا، وەک چرای ئومێدێک بۆ نەتەوەیەک سەیر دەکرا کە بە درێژایی ساڵانێک بەهۆی شەڕی ناوخۆییەوە وێران بووبوو. ئەم ڕێککەوتنە دابەشکردنی دەسەڵاتی لە نێوان سەرۆک سەلڤا کییر و جێگری یەکەمی سەرۆک ڕیەک ماچار، چاکسازی لە کەرتی ئاسایش و نەخشەڕێگایەک بۆ یەکگرتنی وڵاتەکە دیاری کردبوو. بەڵام جێبەجێکردنی ئەم ڕێککەوتنە خاو و پچڕپچڕ بووە، بەهۆی گرژییە بەردەوامەکان، کەمیی متمانە و پێشێلکارییە زۆرەکانی ئاگربەستەوە.

لە هەفتەکانی ڕابردوودا، ئەم گرژییە پەرەسەندووانە لە چەندین ناوچەدا، بە تایبەتی لە ویلایەتەکانی ئیستوایی، جۆنگلەی و نیلای سەروو، گەشەیان کردووە بۆ پێکدادانی چەکداری کراوە. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هێزەکانی حکومەت، کە دڵسۆزی سەرۆک کییرن، و گرووپەکانی ئۆپۆۆزسیۆن، کە زۆربەی کات پەیوەندییان بە لایەنی ماچارەوە هەیە، لە شەڕێکی تونددا بەشدارن. ئەم پێکدادانانە بوونەتە هۆی وێرانکارییەکی بەرفراوانی موڵک و ماڵ، تاڵانکردن و کوشتنی هاوڵاتیانی مەدەنی، کە دانیشتووان ناچار دەکات بۆ دۆزینەوەی سەلامەتی هەڵبێن.

لێکەوتە مرۆییەکانی ئەم پەرەسەندنە زۆر ترسناکن. سەدان هەزار کەس ناچار کراون ماڵەکانیان جێبهێڵن، و پەیوەندی بە ملیۆنان کەسی دیکەوە بکەن کە پێشتر لە ناوخۆدا ئاوارە بوون یان وەک پەنابەر لە وڵاتانی دراوسێدا دەژین. ئەم دانیشتووانە ئاوارەبووە، ڕووبەڕووی بارودۆخێکی نالەبار دەبنەوە، کەمیی خۆراکی پێویست، ئاوی پاک، پەناگە و چاودێری تەندروستییان هەیە. ئاژانسەکانی یارمەتی بەهۆی نائەمنییەوە لە گەیشتن بە ناوچە زیانلێکەوتووەکاندا کێشەیان هەیە، ئەمەش بارودۆخێکی پێشتر قەیراناویی زیاتر خراپ دەکات. باشووری سودان پێشتر لەگەڵ نائەمنیی توندی خۆراکدا خەبات دەکات، و تێکچوونی ڕێککەوتنی ئاشتی هەڕەشە دەکات کە ژمارەیەکی زیاتر لە دانیشتووانەکەی بەرەو لێواری برسێتی ببات.

مێژووی باشووری سودان لە دوای سەربەخۆیی لە ساڵی 2011ەوە بە ململانێی بەردەوام دیاریکراوە. تەنها دوو ساڵ دوای بەدەستهێنانی سەروەری، شەڕێکی ناوخۆیی دڕندانە لە ساڵی 2013دا سەریهەڵدا، کە بووە هۆی کوشتنی سەدان هەزار و ئاوارەبوونی ملیۆنان کەس. ڕەگ و ڕیشەی ئەم ململانێیە لە دابەشبوونە قووڵەکانی نەتەوەیی، ململانێی دەسەڵات، کێبڕکێی سەرچاوەکان و شکستی دروستکردنی دامەزراوەی دەوڵەتی بەهێز و گشتگیردا دەدۆزرێتەوە. ڕێککەوتنی 2018 بەڵێنی چارەسەرکردنی ئەم کێشە بنەڕەتیانەی دابوو، بەڵام بەڵێنەکانی هێشتا بە تەواوی جێبەجێ نەکراون.

کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لەوانەش نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتیی ئەفریقا و ئیگاد (دەسەڵاتی نێوان حکومەتەکان بۆ گەشەپێدان)، ڕووبەڕووی کێشەیەکی گەورە دەبێتەوە. نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە باشووری سودان (UNMISS) بە بەردەوامی داوای وەستاندنی دوژمنایەتییەکان و پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی دەکات، بەڵام توانای جێبەجێکردنی ئاشتی سنووردارە. داواکارییەکی زۆر هەیە بۆ سەپاندنی سزاکان بەسەر تێکدەرانی ئاشتی و پشتیوانی زیاتر بۆ هەوڵە دیپلۆماسییەکان. بەڵام، ئاڵنگارییەکە لە هاوسەنگکردنی ڕێزگرتن لە سەروەریی باشووری سودان لەگەڵ بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی دانیشتووانی لاوازدایە.

بۆ ئەوەی ئاشتییەکی درێژخایەن لە باشووری سودان جێگیر ببێت، دەبێت هۆکارە بنەڕەتییەکانی ململانێ چارەسەر بکرێن. ئەمەش پێویستی بە پابەندبوونێکی ڕاستەقینە لە لایەن سەرکردایەتی سیاسییەوە هەیە بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنە واژۆکراوەکان، دروستکردنی متمانە لە نێوان لایەنە ڕکابەرەکان، چاکسازی لە کەرتی ئاسایش و دابینکردنی دادپەروەری و لێپرسینەوە بۆ قوربانیانی توندوتیژی. پشتیوانیکردنی گەشەپێدانی ئابووریی گشتگیر و چارەسەرکردنی ناڕەزایەتییە نەتەوەییەکانیش ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی سەقامگیر و گەشەسەندوو.

بارودۆخی ئێستای باشووری سودان وەک یادخستنەوەیەکی توندە بۆ ئەوەی چەندە ئاشتی دەتوانێت ناسک بێت کاتێک بە ویستی سیاسی و جێبەجێکردنی گشتگیر پشتگیری ناکرێت. لەگەڵ توندبوونەوەی شەڕ و زیادبوونی ژمارەی ئاوارەکان، چارەنووسی گەنجترین نەتەوەی جیهان لە هاوسەنگییەکدایە، و بە شێوەیەکی بێئومێدانە پێویستی بە هەوڵی نوێ و چڕتر هەیە بۆ ڕزگارکردنی ڕێککەوتنی ئاشتی و ڕێگریکردن لەوەی وڵاتەکە جارێکی تر نەکەوێتە ناو ئاژاوەیەکی بەرفراوانەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری