فرەزمانی مێشک گەنج دەهێڵێتەوە و بەرگریی مەعریفی بەهێز دەکات، توێژینەوەیەک دەریخست

جیهانی - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

فرەزمانی مێشک گەنج دەهێڵێتەوە و بەرگریی مەعریفی بەهێز دەکات، توێژینەوەیەک دەریخست

لە سەردەمێکدا کە مرۆڤایەتی لە هەر کاتێکی دیکە زیاتر دەژین، ئەرکی پاراستنی زیندوویی مەعریفی لە تەمەنی پێگەیشتوودا بووەتە بایەخێکی سەرەکی بۆ توێژەران و پسپۆڕانی چاودێری تەندروستی. لە کاتێکدا زیادبوونی تەمەن سەرکەوتنێکە بۆ پزیشکی مۆدێرن و گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی، لە هەمان کاتدا مەترسییەکی زیاتری دابەزینی مەعریفی پەیوەندیدار بە تەمەنیشی لەگەڵدایە. توێژینەوەیەکی نوێ و پێشەنگ، کە داتاکانی لە کۆمەڵێک گەورە لە سەرانسەری ئەوروپاوە وەرگرتووە، ڕووناکی خستووەتە سەر هۆکارێکی پارێزەر و سەرنجڕاکێش: فرەزمانی.

زانایان دەستیان بە گەڕانێکی گەورە کرد بۆ دەستنیشانکردنی بڕیارده‌ره‌ سەرەکییەکان کە کاریگەرییان لەسەر خێرایی پیربوونی مەعریفی هەیە. توێژینەوە فراوانەکانیان بریتی بوو لە شیکردنەوەی داتا تەندروستی و شێوازی ژیانی زیاتر لە 86 هەزار کەسی پێگەیشتووی تەندروست، کە تەمەنیان لە نێوان 51 بۆ 90 ساڵیدا بوو، لە 27 وڵاتی جیاوازی ئەوروپی. ئەم کۆمەڵە داتا بەهێزە هەلێکی بێوێنەی بۆ لێکۆڵینەوە لە کارلێکی ئاڵۆزی نێوان چەندین فاکتەری شێوازی ژیان و تەندروستی مێشک لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا دابین کرد.

بۆ هەڵسەنگاندنی وردی پڕۆسەی پیربوون، تیمی توێژینەوەکە تەکنیکەکانی فێربوونی قووڵی ماشینی پێشکەوتوویان بەکارهێنا بۆ پەرەپێدانی مۆدێلێک کە توانای هەژمارکردنی "تەمەنی بایۆلۆژی-ڕەفتاری" کەسێکی هەبێت. ئەم پێوەرە داهێنەرە لە تەمەنی ساڵنامەیی تێپەڕی، و هەڵسەنگاندنی ئەوەی دەکرد کە مێشک و جەستەی کەسێک چەندە "پیر" دەردەکەوێت بە پشتبەستن بە کۆمەڵێک نیشانە. ئەمانە بریتی بوون لە کارایی یادگە، تواناکانی کارکردنی ڕۆژانە، جووڵەی جەستەیی، ئاستی خوێندن و باری گشتی تەندروستی. بە بەراوردکردنی ئەم تەمەنی بایۆلۆژی-ڕەفتارییە حیسابکراوە لەگەڵ تەمەنی ساڵنامەیی ڕاستەقینەی کەسێک، توێژەران توانیان دیاری بکەن کە ئایا کەسێک خێراتر یان خاوتر لە ساڵەکانی خۆی پیر دەبێت، ئەمەش دیدگایەکی وردی لەسەر ڕێڕەوی پیربوون دابین کرد.

ئەنجامەکانی ئەم توێژینەوە وردبینە جێگەی سەرسوڕمان بوون و هیوا و ئومێدێکی زۆریان بۆ پێشخستنی پیربوونی تەندروست بەخشی. دۆزینەوەکان پەیوەندییەکی ڕوون و ناچارکەریان ئاشکرا کرد: دانیشتووانی ئەو وڵاتانەی کە بە ئاستی بەرزی فرەزمانی ناسراون، وەک لوکسمبۆرگ، هۆڵەندا، فینلاند و ماڵتا، کەمتر نیشانەکانی پیربوونی بایۆلۆژی خێرایان تێدا دەبینرا. بە پێچەوانەوە، ئەو کەسانەی تەنیا یەک زمان قسەیان دەکرد، زۆرتر لە ڕووی بایۆلۆژییەوە لە تەمەنی پاسپۆرتەکەیان گەورەتر دەردەکەوتن. ئەم کاریگەرییە پارێزەرە ڕاستەوخۆ پەیوەست بوو بە ژمارەی ئەو زمانانەی کە قسەیان پێدەکرا؛ وادیار بوو هەر زمانێکی زیادە بەرگریی مێشکی بەهێز دەکرد. فرەزمانی، لە بنەڕەتدا، سوودێکی زۆر زیاتری بەخشی وەک لە تەنیا زانینی یەک زمانی بیانی.

سوودەکانی قسەکردن بە چەند زمانێک بەتایبەتی لە دیمۆگرافیای بەساڵاچوواندا زۆر دیار بوو، بەتایبەتی لە نێو ئەو کەسانەی کە تەمەنیان لە 75 ساڵ زیاتر بوو. وادیار بوو کە بەساڵاچووانی فرەزمان خاوەنی بەرگرییەکی ناوەکی بوون بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی پەیوەندیدار بە تەمەن، کە ئەم پارێزەرە بە شێوەیەکی بەرچاو لە هاوتەمەنە یەکزمانەکانیاندا نەبوو. ئەمە ئەوە پیشان دەدات کە سوودە مەعریفییەکانی فرەزمانی لەوانەیە لەگەڵ تێپەڕبوونی تەمەندا گرنگتر ببن، و بە ئەگەری زۆرەوە دەتوانن دەستپێکردنی دابەزینی مەعریفی پەیوەندیدار بە تەمەن دوابخەن یان توندییەکەی کەم بکەنەوە.

بۆ دڵنیابوون لە پتەوی دۆزینەوەکانیان، زانایان بە وردی گۆڕاوە تێکەڵکەرە ئەگەرییەکانیان تاوتوێ کرد. ئەوان بە وردی لێکۆڵینەوەیان لەوە کرد کە ئایا کاریگەرییە بینراوەکان دەتوانرێت بە سادەیی بخرێنە سەر جیاوازییەکانی دیکەی نێوان وڵاتان، وەک ئاستی جیاوازی خۆشگوزەرانی نیشتمانی، کوالێتی هەوا یان سەقامگیری سیاسی. دوای لەبەرچاوگرتنی دەیان لەم هۆکارە نیشتمانیانە و جێبەجێکردنی چەندین ڕێکخستنی ئاماری، کاریگەریی پارێزەریی فرەزمانی جێگیر و گرنگ مایەوە. ئەم بەردەوامییە بەهێزە جەخت لەوە دەکاتەوە کە پەیوەندی نێوان قسەکردن بە چەند زمانێک و خاوبوونەوەی پیربوونی مێشک دیاردەیەکی ڕاستەوخۆ و سەربەخۆیە، نەک تەنیا بەرهەمێکی لاوەکیی بارودۆخی کۆمەڵایەتی یان ژینگەیی دیکە.

میکانیزمی بنەڕەتی ئەم دیاردە سەرنجڕاکێشە، بە بڕوای توێژەران، لە ماندووبوونی بەردەوامی مێشکدا جێی گرتووە. کاتێک کەسێک لە چەند زمانێکدا شارەزا دەبێت، هەموو ئەم سیستەمە زمانەوانیانە لە مێشکدا چالاک دەمێننەوە. کرداری قسەکردن یان تێگەیشتن پێویستی بەوەیە کە مێشک بە بەردەوامی زمانی گونجاو هەڵبژێرێت لە کاتێکدا زمانەکانی دیکە کپ بکات. ئەم پڕۆسە ئاڵۆزە وەک جۆرێک لە ڕاهێنانی ڕۆژانە و توند بۆ سیستەمەکانی سەرنج و میکانیزمەکانی کۆنترۆڵی مەعریفی مێشک کاردەکات، هاوشێوەی ڕاهێنانێکی مێشکییە کە ڕێڕەوە دەمارییەکان تیژ و کارا دەهێڵێتەوە.

بۆ زیاتر پشتگیریکردنی ئەم گریمانەیە، توێژینەوەکانی زانستی دەمارناسی گۆڕانکارییە جەستەییە بەرچاوەکانیان لە مێشکی کەسانی دوو زمانەدا نیشانداوە. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو کەسانەی دوو زمانیان بە درێژایی ژیانیان بەکارهێناوە، زۆرجار هێپۆکامپوسیان لە ڕووی جەستەییەوە گەورەترە – ناوچەیەکی گرنگی مێشکە کە بە قووڵی بەرپرسیارە لە دروستکردنی یادگە و گەشتکردنی بۆشایی. قەبارەی گەورەتری هێپۆکامپوس بە بەردەوامی پەیوەندی بە کارایی یادگەی باڵاتر و بەرگرییەکی زیاترەوە هەیە بەرامبەر نەخۆشییە دەمارناسییەکان، ئەمەش بنەمایەکی بایۆلۆژی بۆ سوودە مەعریفییەکان کە لە کەسانی فرەزماندا دەبینرێت دابین دەکات.

لە کاتێکدا فرەزمانی بێگومان حەبێکی سیحراوی نییە کە بتوانێت بە تەواوی پڕۆسەی سروشتی پیربوون ڕابگرێت، بەڵام بەڵگە کۆکراوەکان بە توندی ئاماژە بەوە دەکەن کە یەکێکە لە گرنگترین و دەستڕاگەیشتووترین هۆکارەکان کە دەتوانێت یارمەتی مێشک بدات بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەکی درێژتر نەرم و گونجاو و لە ڕووی کارکردنەوە گەنج بمێنێتەوە. لەبەر ئەوە، لە هەر تەمەنێکدا فێربوونی زمان، یان پاراستنی شارەزایی لە چەند زمانێکدا، دەتوانێت ستراتیژێکی بەهێز بێت لە هەوڵە جیهانییەکاندا بۆ پێشخستنی پیربوونێکی مەعریفی تەندروست و بەرزکردنەوەی کوالێتی ژیانی دانیشتووانێک کە تەمەنیان بە بەردەوامی درێژتر دەبێتەوە.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری