جێگری سەرۆک وەزیرانی نیوزیلاند بەهۆی لێدوانەکانی لەسەر 'کۆلۆنیالیزمی ئەرێنی' لەناو گرژییەکانی ماوریدا ڕووبەڕووی ناڕەزایەتی دەبێتەوە

نیوزیلاند - ئاژانسی هەواڵی ئەخباری

جێگری سەرۆک وەزیرانی نیوزیلاند بەهۆی لێدوانەکانی لەسەر 'کۆلۆنیالیزمی ئەرێنی' لەناو گرژییەکانی ماوریدا ڕووبەڕووی ناڕەزایەتی دەبێتەوە

دەیڤید سێیمۆر، جێگری سەرۆک وەزیرانی نیوزیلاند، دوای جەختکردنەوەی لەوەی کە کۆلۆنیالیزم ئەنجامە ئەرێنییەکانی بۆ دانیشتوانی ڕەسەنی ماوری لە وڵاتەکەدا هێناوە، خۆی لە ناوەڕاستی مشتومڕێکی نیشتمانیدا بینییەوە. لێدوانە مشتومڕاوییەکان، کە تەنها پێش یادکردنەوەی ساڵانەی ڕۆژی وایتانگی کران، دەستبەجێ ناڕەزایەتی توندی لێکەوتەوە، کە دابەشبوونە قووڵەکان نیشان دەدات کە بەردەوامن لە پەکخستنی گفتوگۆکان لەسەر ڕابردووی کۆلۆنیالی نیوزیلاند و داهاتووی مافەکانی ماوری.

کاردانەوەکان ڕۆژی هەینی لە کاتی خزمەتگوزارییەکی بەرەبەیان لە مەیدانی پەیماننامەی وایتانگی مێژوویی، کە شوێنێکی گرنگی ڕۆحی و سیاسییە و دۆکیومێنتی دامەزراندنی نیوزیلاند لە ساڵی 1840 تێیدا واژۆ کرا، گەیشتە لوتکە. کاتێک سێیمۆر هەستا بۆ پێشکەشکردنی نوێژێک، دەیان لە ئامادەبووان بە هوتاف کێشان و هاوارکردنەوە تەقینەوە، بە ئاشکرا هەڵوێستە مشتومڕاوییەکەیان ڕەتکردەوە. پەیماننامەی وایتانگی، کە لەلایەن نوێنەرانی تاجی بەریتانیا و زیاتر لە 500 سەرۆکی ماوری واژۆ کرا، مەبەست لێی دانانی چوارچێوەیەک بوو بۆ حوکمڕانی، بەڵام لەو کاتەوە بووەتە خاڵێکی سەرەکی بۆ سکاڵاکان لەسەر دەستبەسەرداگرتنی زەوی، سەرکوتکردنی کلتووری، و بەڵێنە شکاوەکان.

سێیمۆر، کە سەرکردایەتی پارتی ACTی ڕاستڕەو دەکات و خۆی وەک ئەندامێکی کۆمەڵگەی ماوری دەناسێنێت، سەرەتا لێدوانە ورووژێنەرەکانی ڕۆژی پێنجشەممە لە کاتی وتارێکدا بۆ یادکردنەوەی ڕۆژی نیشتمانی وایتانگی پێشکەش کرد. ئەو سەرسامی خۆی دەربڕی بەرامبەر بەوەی کە ناوی لێنا "درۆنە کورت بینەکە کە کۆلۆنیالیزم و هەموو ئەوەی لە وڵاتەکەماندا ڕوویداوە خراپ بوو." ئەو زیاتر ڕوونی کردەوە، وەک لەلایەن وێبسایتی هەواڵی ناوخۆیی Stuff بڵاوکرایەوە، کە "زۆر کەم شت بە تەواوی خراپن"، کە ئاماژەیە بۆ دیدگایەکی ورد، هەرچەندە زۆر مشتومڕاوی، لەسەر مێژووی کۆلۆنیالی. ڕۆژی هەینی، ئەو ڕەخنەگرانی خۆی بە "چەند بووکەڵەیەک کە لە تاریکیدا هاوار دەکەن" وەسف کرد، و بانگەشەی ئەوەی کرد کە "زۆرینەی بێدەنگ لەم وڵاتەدا کەمێک لەم گاڵتەجاڕییانە بێزار بوون."

لێدوانەکانی جێگری سەرۆک وەزیران کەشێکی سیاسیی توندوتۆڵیان زیاتر کردووە. حکومەتی هاوپەیمانی ئێستا، کە سێیمۆر کەسایەتییەکی سەرەکییە تێیدا، ڕووبەڕووی ڕەخنەی بەرفراوان بووەتەوە بەهۆی سیاسەتەکانی کە وەک هەوڵێک بۆ پاشەکشەکردن لە ماف و پاراستنە تایبەتەکان کە بە دانیشتوانی ماوریی 900,000 کەسیی وڵاتەکە دراون، سەیر دەکرێن. کۆمەڵگە ماورییەکان لە کاتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیادا بە شێوەیەکی مێژوویی زیانێکی زۆری زەوییان بەرکەوتووە و بەردەوامن لە ئەزموونکردنی ڕێژەی بەرزی ناڕێک و پێک لە هەژاری، زیندانیکردن، و تەمەنی کەمتر بە بەراورد لەگەڵ هاوتا نا-ڕەسەنەکانیان.

سەرکردەکانی گەلان بە توندی وەڵامیان دایەوە. ڕۆژی پێنجشەممە، ئیرو کاپا-کینگی، کەسایەتییەکی دیاری ماوری، وتارێکی توندوتیژی پێشکەش بە پەرلەمانتاران کرد و ڕایگەیاند کە "ئەم حکومەتە لە پێشەوە خەنجەری لێداین"، لە هەمان کاتدا ڕەخنەی لە حکومەتی پێشووی کار کرد بەهۆی "خەنجەر لێدانمان لە پشتەوە." ئەم وشانە بەهێزانە هەستێکی قووڵی خیانەت و بێهیوا بوون لە نێوان زۆرێک لە ماورییەکاندا ڕەنگدەداتەوە، کە هەست دەکەن نیگەرانییەکانیان پشتگوێ دەخرێن یان بە شێوەیەکی چالاکانە لەلایەن ئیدارە یەک لە دوای یەکەکانیەوە لاواز دەکرێن.

ساڵی ڕابردوو، یاسایەکی پێشنیارکراو کە ئامانجی لێ بوو بنەماکانی پەیماننامەکە دووبارە لێکبداتەوە و سیاسەتەکانی دیزاین کراو بۆ چارەسەرکردنی نایەکسانییەکانی گەلانی ڕەسەن هەڵبوەشێنێتەوە، بووە هۆی ناڕەزایەتییەکی بەرچاو. پڕۆژە یاساکە لە کۆتاییدا دەرنەچوو دوای ئەوەی دوو لە سێ پارتی حوکمڕان پشتگیرییان لێ نەکرد، کە دابەشبوونە ناوخۆییەکان و دژایەتی گشتی بۆ ئەو جۆرە ڕێوشوێنانە نیشان دەدات. مشتومڕی بەردەوام لەسەر لێکدانەوەی پەیماننامەکە وەک پرسێکی زۆر هەستیار دەمێنێتەوە، کە پرسیارە بنەڕەتییەکانی سەروەری، دادپەروەری، و ناسنامەی نیشتمانی دەگرێتەوە.

لە ناوەڕاستی زمانی تونددا، کریستۆفەر لوکسۆن، سەرۆک وەزیرانی نیوزیلاند، داوای یەکێتی نیشتمانی کرد و داوای گفتوگۆیەکی بنیاتنەر کرد بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی کە کۆمەڵگەی ماوری ڕووبەڕوویان دەبێتەوە. لوکسۆن ڕۆژی هەینی لە وتارێکدا داوای کرد کە مشتومڕی نیشتمانی لەسەر میراتی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی مەدەنی بێت، جەختی لەوە کردەوە کە جیاوازییەکان دەبێت لە ڕێگەی گفتوگۆوە چارەسەر بکرێن، نەک توندوتیژی. پۆستەکەی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دووپاتی کردەوە: "ئێمە ناکۆکییەکانمان بە توندوتیژی چارەسەر ناکەین. ئێمە لە یەکتر وەرناگەڕێینەوە؛ ڕوو لە گفتوگۆ دەکەین. ئێمە لە ڕێگەی ناکۆکییەکانمانەوە کار دەکەین."

مشتومڕە مشتومڕاوییەکەی نیوزیلاند هاوشێوەی خەباتەکانی دیکەیە لە کۆلۆنیالەکانی پێشووی دیکەی جیهاندا، لەوانە ئوسترالیا، کە میراتی وێرانکەری کۆلۆنیالیزم و پەیوەندییەکانی بە کێشە هاوچەرخەکانی گەلانی ڕەسەنەوە زۆرجار بابەتەکانی گفتوگۆی توندی گشتین. لێدوانەکانی سێیمۆر نەک تەنها گرژییەکانی ناوخۆیی توند کردەوە، بەڵکو هەوڵەکانی ئاشتەوایی بەردەوامی نیوزیلاندیشی خستە ژێر تیشکی نێودەوڵەتی، کە ئاماژەیە بۆ ئاڵۆزییە بەردەوامەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ ڕابردوویەکی کۆلۆنیالی.

ئاژانسی هەواڵی ئەخباری